کافه تلخ

۱۳۸۷ خرداد ۲۶, یکشنبه

عدم خشونت چيست؟




سعيد عظيمی
«حقيقت و عدم خشونت به اندازه‌ی كوهستانها كهن و قديمی‌اند»
گاندی

«هستی» تجلی كثرتی نازدودنی است؛ كثرتی كه از «تفاوت» برمی‌خيزد و آبستن «تعارض» است؛ تعارضی كه به «نزاع» و نزاعی كه به حذفِ طرفِ تعارض ختم می‌شود.
تاريخ ديالكتيكی بشر، سرتاسر، تاريخ تعارضاتی است كه اغلب، و نه هميشه، به شكلی خشونت‌بار فرجام يافته‌اند؛ فرجامِ نافرجامِ بازتوليد خشونت و جنايت؛ چرخه‌ی بی‌پايانی كه می‌توان نقطه‌ی آغازين تاريخ مكتوبش را، از اسطوره‌ی تاريخی قتل هابيل به دست قابيل سراغ گرفت.
«عدم خشونت»، اين قانونِ تاريخی به‌خون‌آلوده‌ی حذفِ خشونت‌بار را به چالش می‌كشد و آن را به مبارزه‌ می‌طلبد؛ برابرش دلايلی «اخلاقی» و «كاركردی» اقامه می‌كند و با «نفی»‌اش، طرحِ بديلی «ايجابی» را پی می‌ريزد.
عدم خشونت «پرهيز» است، پرهيزِ از خشونت‌ورزی عليه «خود» و «ديگری»؛ عدم خشونت كامل، آن چيزی است كه گاندی از آن تحت عنوان «فقدان بدخواهی نسبت به هر موجود زنده» ياد می‌كند. عاملِ عدم خشونت، با «پرهيز»ِ از خشونت، به «مقابله» با آن می‌شتابد و اين‌گونه، وجه سلبی‌ و ايجابی عدم خشونت را به هم پيوند می‌دهد.
پس ايده و عملِ «عدم خشونت» (non-violence)، «پويا»ست و علی‌رغم شكل «منفی» دستوری‌اش، ماهيتی «مثبت» دارد.
تاريخ «عدم خشونت»، تاريخ غالب نيست، در لحظه‌های استثنايی بروز می‌كند و جلوه می‌يابد؛ شايد در آن لحظه‌هايی كه به قول آرنت، «بهترين‌ها ديگر اعتقادی ندارند و بی‌قدران سرشار از شيفتگی پرشورند»؛ آری، «عدم خشونت» استثناء است، اما استثناء نمی‌پذيرد و تاريخ خشونت را حتی اگر وارونه شده و به صورت قتل‌عام «قابيليان» به دست «هابيليان» از نو متولد شود، محكوم می‌كند. در سيره‌ی عدم خشونت، خشونت، چه با نيت و نيروی «خير» انجام شود، چه با نيت و نيروی «شر»، مذموم و محكوم است.
در «عدم خشونت»، «هدف» و «وسيله» به هم می‌پيوندند و از يك آبشخور اخلاقی سيراب می‌شوند؛ چه، كنش‌گرِ «عدم خشونت» بر اين عقيده است كه با حذف ظالم، ظلم از ميان نمی‌رود، بلكه مظلوم است كه با دست زدن به خشونت، به ظالم ديگری تبديل می‌شود.
پس، از احكام كاركردی «عدم خشونت»، كه در بطن اخلاقی آن جای گرفته است، يكی آن است كه مارتين لوتر كينگ اين‌گونه جمله‌بندی‌اش می‌كند: «تاريكی، تاريكی را نمی‌تواند از بين برد، تنها روشنايی است كه قادر است به تاريكی پايان دهد». و اين‌گونه حكمی، ورد زبانِ كنش‌گران عدم خشونت و جوهر و گوهر جنبش‌هايی است كه برمی‌سازند؛ همان گونه كه تولستوی نيز آن را به زبانی ديگر به طرح می‌كشد: «می‌خواهيد بدی را با بدی ريشه‌كن كنيد؟ چنين چيزی ممكن نيست. بدی نكنيد تا بدی نباشد».
اما، عدم خشونت، «بی‌آزاری» و «انفعال» نيست. گاندی چنين تعبير ناروايی از عدم خشونت را با حلول روح انديشه‌ی مثبتِ سرشارِ از شهامت‌اش، در واژه‌ی سانسكريت «اَهيمسا» (ahimsa) به معنی «پرهيز از صدمه زدن» (non-injury)، كه ريشه در آيين‌های كهن هندو، از جمله جينيسم و بوديسم دارد، مفهومی كه رومن رولان آن را «نكته‌ی سحرآميز و پيام عالی هند به جهان» لقب داده است، سرسختانه رد می‌كند. پس عاملِ به عدم خشونت، بايد «آگاهانه» در تشخيص قانون و عملِ «ناعادلانه» بكوشد و «فعالانه» به مبارزه با آن برخيزد.
پارادايم «عدم خشونت»، با طرح بديلی مداراجويانه و خشونت‌پرهيزانه، در تلاش است تا رابطه‌ی مدنی ِديالوگِ اجتماعی را جايگزين رابطه‌ی غيرمدنی ساديستی‌ـ‌‌‌مازوخيستی سلطه‌گری‌ـ‌‌فرمانبری سازد. از اين جهت است كه «عدم خشونت»، با ايده‌ی اصلی «مدارا» (toleration) كه همان به رسميت شناختن «ديگری» و «احترام» به شأن انسانی اوست، پيوندی ناگسستنی برقرار می‌سازد. پس عدم خشونت، هم «علت» و هم «معلول» مداراست.
اين‌گونه، عدم خشونت، با طرح و تحكيم مفهوم «مدارا»، به تشكيل گستره‌ی همگانی جامعه‌ی مدنی مدد می‌رساند و آن را از طريق بسطِ مفهوم انسانيت و توجه به آن، گسترش اخلاقی و جنبه‌ی كاركردی می‌دهد؛ همان‌گونه كه دزموند توتو گفته است: «انسانيت من وابسته به انسانيت توست، زيرا ما فقط با هم می‌توانيم انسان باشيم».
آری، عدم خشونت، آيينی اخلاقی است جهت پالايش درونی و سامانی كاركردی است جهت حل تعارضات بيرونی.

حقيقت، عشق و عدم خشونت

«آدمی را طريقی نيست، جز زيستن به آيين عشق كه خاستگاهش دل است و اصل «عدم خشونت» و عدم همكاری در هرگونه خشونت را به ارمغان می‌آورد، آنگاه، نه‌تنها يك‌صد تن نمی‌توانند ميليون‌ها انسان را به بند كشند، بلكه ميليون‌ها نفر از به بند كشيدن يك تن عاجزاند. به رغم ظلمِ دستگاه حكومت، دادگاه‌ها و به ويژه ارتش، به بد نكوشيد و در بد شركت نكنيد. و اين‌گونه است كه هيچ چيز و هيچكس در دنيا نخواهد توانست شما را به بند كشد»
تولستوی

حقيقت، عشق، و عشق به حقيقت چنان در تار و پود «عدم خشونت» درهم آميخته‌اند، كه وصف هريك بی‌يادِ ديگری غيرممكن می‌نمايد. تولستوی، منادی بزرگ «عدم خشونت» در قرن نوزدهم، همچون فرانسيس آسيزی، قديس مسيحی قرن سيزده، عشق را قانون حاكم بر جوهر وجودی و اصل غالب بر بنياد معنوی آدمی برمی‌شمرد. در تعاليم او عشق منشاء حقيقت است، عشق، خداست و يافتن خدا جز با عشق ورزيدن به نوع بشر ممكن نيست. او «عدم خشونت» را جز تعليم «عشق راستين» نمی‌داند، عشقی كه تمايل به سازگاری روح انسان را برمی‌انگيزد، تمايلی كه محصولش، كنشی است كه در انديشه‌ی تولستوی «قانون برتر زندگی» نام گرفته است. تفسير عاشقانه‌ی حقيقت‌يابِ تولستوی از انديشه‌ی مسيح، تاثير شگرفی در فلسفه‌ی عدم خشونت گاندی بر جای می‌گذارد. در انديشه‌ی گاندی، مشهورترين چهره‌ی عدم خشونت، ايده‌ی خدا و حقيقت مستحيل در يكدگرند: «حقيقت خداست و خدا حقيقت است» (Truth is God , God is Truth). او عشق را حالت مثبت و فعالِ «اهيمسا» می‌‌داند و در تعريف «ساتياگراها» (satyagraha)، نامی كه خود بر جنبش عدم خشونتِ هند نهاده است، می‌گويد: «ساتياگراها پايبندِ به حقيقت بودن است، به نيروی حقيقت، نيروی عشق، نيروی روح و پيروزی حقيقت با نيروی روح و عشق».
گاندی اگرچه از آيين هندو الهام می‌گيرد، اما نقادانه با آن برخورد می‌كند و مظاهر غيراخلاقی‌اش را به چالش می‌كشد: «من از مذهب بت نمی‌سازم و هيچ عمل بدی را كه در لوای نام مقدس او انجام بگيرد، نمی‌بخشم»؛ او در انديشه‌ی حقيقت‌جويش به صراحت كثرت‌باور است، و اين چنين، رواداری در مرامش، به عدم خشونت پيوند می‌خورد. پس حقيقت، عشق و عدم خشونت در انديشه‌ی گاندی «مكمل» يكديگرند.
مارتين لوتر كينگ، رهبر سياهپوستان آمريكا در مبارزه عليه تبعيض نژادی و از چهره‌های شاخص عدم خشونت، با كمك گرفتن از فرهنگ لغات يونانی و تميزِ سه نوع عشق از يكديگر، اِرس (عشق شهوانی)، فيليا (عشق دوستانه) و آگاپه، عشق از نوع سوم را برای طرح مقصودش در رابطه با عدم خشونت برمی‌گزيند: «آگاپه به معنای درك رهايی‌بخش، خيرخواهی رهايی‌بخش، عشقی سرشار است كه در مقابل، طالب چيزی نيست»؛ پس در انديشه‌ی وی آيين مسيح به عشق و عشق به عدم خشونت می‌پيوندد.
آری، عاملِ به عدم خشونت عشق می‌ورزد، رنج می‌برد، و اين‌گونه، ذهن «خود» را، خودی كه از «ظلم» پرهيز می‌كند، و «ديگری» را، آنكه به ظلم كردن خو كرده است، به «خودآگاهی» وجدان تنذير می‌دهد.

خودآگاهی و عدم خشونت

«بدبخت‌تر از آنكه به او بدی می‌شود، شخصی است كه بدی می‌كند»
دموكريت

افلاطون در كتاب اول «جمهوری» و از زبان سقراط، به صراحت، در نفی و نقدِ «بدی» سخن می‌گويد. در اين رساله سقراط، در اعتراض به نظرِ طرفِ گفت‌و‌گويش، پولمارخوس، مبنی بر اينكه «عدالت عبارت است از نيكی كردن به دوستمان در صورتی كه يك انسان خوب باشد و آسيب رساندن به دشمنمان در صورتی كه يك فرد بد باشد»، عملِ آسيب رساندن را نه عادلانه، كه غيرعادلانه می‌خواند و عنوان می‌كند كه عاملِ چنين عملی، نمی‌تواند عادل باشد.
در نقلِ افلاطون از مكالمه‌ی سقراطی «كريتون» نيز، می‌خوانيم كه سقراطِ دربند، كه در توطئه‌ی سران دولت‌شهر برای نابودی‌اش محكوم به مرگ شده است، پيشنهاد كريتون و ساير شاگردانش را در پذيرش پولی كه فراهم كرده‌اند و اجرای نقشه‌ی فرار از زندان، با پيش كشيدن وظيفه‌ی شهروند آتنی، رد می‌كند و نتيجه می‌گيرد كه نبايد بدی را با بدی پاسخ گفت.
هانا آرنت نيز در «انديشيدن و ملاحظات اخلاقی»، از زبان سقراط تاكيد می‌كند بر اينكه «بهتر است با ما بی‌عدالتی شود تا خود خطا كنيم». وی با مبنا قرار دادن حكم ايجابی سقراط در رساله‌ی گورگياس، آنجا كه در مكالمه با كاليكلس می‌گويد «برای من بهتر است كه از بربط‌ام يا از گروه هم‌آوازانی كه رهبری می‌كنم صداهای ناهماهنگ يا آهنگ‌های نادرست درآيد و انبوه مردم با من مخالف باشند، تا من يكی با خود ناهماهنگ باشم و خلاف خود سخن بگويم»، به طرح مسئله‌ی «خودآگاهی» می‌پردازد، و آن را به گاهِ انديشيدنِ «منِ» آدمی در «خويشتن» و آن زمان كه از «خود» و با «خود» سخن می‌گويد، موجد «دوگانگی» برمی‌شمرد؛ از اين جهت، پيش‌فرضِ دو-در-يكِ سقراط را، آنجا كه سخن از «يكی»‌بودن به ميان می‌آورد، به اين معنا درست می‌يابد كه شرط «انديشيدن»، هوشياری به وقت گفت‌و‌شنود و مراقبت از سالم بود فضای گفتمانی است، اينكه ديالوگ در شرايط خوبی برقرار و برگزار شود و طرفين گفت‌و‌گو «دوستِ» يكدگر باشند. اما، از اين نظر، قربانی متحملِ رنج، طرفِ خوبی برای گفت‌و‌گوست، اما چگونه می‌توان با يك جنايتكار طرحِ دوستی ريخت و به گفت‌و‌گو نشست. در چنين مكالمه‌ی وحشتناكی است كه پای «وجدان»، انديشه‌ی برانگيخته از جنايت، به ميان می‌آيد؛ در تراژدی مكبث، شاهكار شكسپير، آن‌گاه كه مكبث و ليدی دست به جنايت زده، شاه دانكن را در بسترش به قتل می‌رسانند، اين مكالمه‌ی هراس‌انگيز ميان مكبث و «خودش» آغاز می‌شود: «به گمان‌ام صدايی شنيدم كه فرياد می‌زد ديگر مخسبيد كه مكبث دست به خونِ خواب برده است، خواب بی‌گناه! خوابی كه آستينِ پاره‌ی محنت را رفو می‌كند؛ خوابی كه مرگِ زندگی هرروزه است و شوينده‌ی زحمتِ زندگی... باز به همه‌ی اهلِ خانه فرياد برداشت كه ديگر مخسبيد!... مكبث ديگر روی خواب را نخواهد ديد!»؛ ليدی مكبث از او می‌خواهد كه بی‌تابی نكند و آبی بيابد و «اين شاهدِ ناپاك» را از دستان‌اش بشويد، سپس می‌رود و كارِ ناتمام شوهر را به انجام می‌رساند و رو سوی مكبث می‌گويد: «كمی آب، رنگِ اين كار را از ما خواهد شست»، اما مكبث، غرقه‌ی انديشه‌های خوفناك خويش است: «همان به كه خود را از ياد برم، تا كارِ خود را به ياد نيارم».
پس «خودآگاهی» با طرح دوگانه‌ی «خود» و «خودی كه من می‌شناسم»، به دو-در-يكِ گفت‌و‌شنودِ صامت، كه همان «انديشه» است، «فعليت» بخشيده و پای «وجدان» را به ميان می‌كشد، وجدانی كه در نتيجه‌ی تاثير رهايی‌بخشِ «انديشه»، به «داوری» می‌انجامد، كه تحقق انديشه در جهانِ «پديدار»ها است. اين داوری، مبين و مقومِ «توانايی» تميز نيك از بد است. در چنين رويكردی، گزاره‌های اخلاقی، نه «نتيجه»ی انديشيدن، بل «تجربه»‌هايی هستند كه در «حينِ» آن به دست می‌آيند. اين تفسير، اگرچه بر شناخت‌شناسی اخلاقی كانت، كه بر تفحصِ عقلی در «غايات» به عنوان بسترهای عينی خودسامانی خواست، «وسايل» در حكم امكانات عملی، «انگيزه»‌ی ذهنی غايات و «محرك» عينی آنها، و در نتيجه كشف و شناختِ گزاره‌های ارزشی، استوار است، تطابق كامل ندارد، اما، دست‌كم از يك جهت با آن در هماهنگی كامل است و آن، نقطه‌ی برخوردِ هر دو، به عنوان رويكردهای اخلاقی، در مواجهه با فلسفه‌ی سياسی است؛ و اين نقطه‌ی برخورد، همان سياست نظری و عملی «عدم خشونت» است.
كوتاه آنكه عدم خشونت، در وجه عينی‌اش، اجرای عملی انديشه‌ی اخلاقی در عرصه‌ی منازعات سياسی است.
در رويكرد ديگر تاكيد می‌شود كه عمل جنايت‌كارانه‌ی كنش‌گرِ سياسی خشونت‌ورز، او را از هستی ذهنی توانِ برقراری گفت‌و‌گو با «خويشتن» و ارتباط درست و اخلاقی با «ديگری» ساقط می‌كند؛ حكم ايجابی چنين تنذيری، دست كشيدن از اقوال و اعمال جنايت‌كارانه و خشونت‌ورزانه است، و اين، چيزی جز پيام اخلاقی «عدم خشونت» نيست؛ عدم خشونتی كه به گفته‌ی لوتر كينگ «رابطه‌ی مرا با خودم تنظيم می‌كند».

رنج و عدم خشونت

«عدم خشونت همان رنجِ خودآگاه است»
گاندی

«اعدامش كن! اعدامش كن!»؛ حكم مرگش در هياهوی نفرتِ شهرِ رجاله صادر شد. شلاقش زدند، جامه از تنش به‌درآورده، خدو بر صورتش انداختند. به سخره‌اش گرفتند و تاجی از خار بر سرش گذاشتند.
رو سوی «جُل‌جُتا»‌، صليبش را نيمی از راه بر دوش كشيد. فرازِ تپه، جايی كه خواستند ميان دو دزد مصلوبش كنند، شرابی مخدر آوردند كه بنوشد؛ شراب مُسكن را پس زد. عيسی ناصری بر صليب شد و «مصيبت»‌اش، «رنج»‌اش و سِحر كلامش در «موعظه‌ی سر كوه»، جانمايه‌ی جنبش‌هايی شد كه «عدم خشونت» را مايه و پايه‌ی مبارزه عليه «ظلم» قرار دادند: «شنيده‌ايد كه می‌گويند با دوستان خود دوست باش و با دشمنانت دشمن؟ اما من می‌گويم كه دشمنان خود را دوست بداريد و هركه شما را لعنت كند برای او دعای بركت كنيد؛ به آنانی كه از شما نفرت دارند نيكی كنيد، و برای آنانی كه به شما ناسزا می‌گويند و شما را آزار می‌دهند، دعای خير نماييد... اگر فقط آنانی را كه شما را دوست می‌دارند محبت كنيد، چه برتری بر مردمان پست داريد، زيرا ايشان نيز چنين می‌كنند».
«موعظه‌‌ی سر كوه»، مانيفستِ مسيحی عدم خشونت است؛ كلامی است كه مرگِ خالقش را بر صليب، به تفسير می‌كشد.
از منظر كينگ، صليب، نماد رنج مسيح است، اميد‌بخشِ جانهای آزاد و معنا‌بخشِ بی‌معنايی خشونت.
پس «رنجِ» امروز، «اميدِ» فرداست و عاملِ به عدم خشونت، آگاهانه، با تحمل رنج، تجلی حقيقتِ اعتقادی‌اش را به تفسير می‌كشد.
«حقيقتِ رنج» در انديشه‌ی گاندی، مستقيماً از آيين هندو ريشه می‌گيرد. در تعاليم بودا، زندگی عرصه‌ی رنجی همه‌گير است، رنجی كه ريشه در «اميال» دارد و «منِ» آدمی را دلبسته و وابسته‌ی دنيا ساخته است؛ و اين وابستگی، خالق «كارما» (karma)، نيرويی است كه چرخه‌ی «تناسخ» و نوزايی رنج را مكرر می‌كند. پس راه آزاد شدن از رنج مداوم، دوری از اميال، از جمله نفرت و خشونت است؛ اين‌گونه است كه با پذيرش رنجِ مبارزه، عمل‌گرِ عدم خشونت، با رنج بی‌پايان «كارما» به ستيز برمی‌خيزد و به «نيروانا» (nirvana) می‌رسد.
در «بهاگواد-گيتا» (Bhagavad-Gita)، كتاب مقدس آيين هندو، بخشی از حماسه‌ی عظيم هندی «مهابهاراتا» و متنی كه گاندی را در شكل‌گيری عقيده‌اش بسيار تحت تاثير قرار داده است، «كريشنا»، در مقام نيرويی خدايی و در شكل ارابه‌رانی، بر «آرجونا» ظاهر شده و تعاليم معنوی‌اش را، از جمله تعليم «اهيمسا» بر وی عرضه می‌كند.
رنج، آميخته‌ی آيين هندوست و گاندی، در حكم يك هندوی مومن، آن را بر مقامِ قانونِ بزرگِ طريقت خويش می‌نشاند. وی از رنج به عنوان «شرط ضروری هستی» ياد می‌كند، آنچه ترقی را ممكن می‌سازد و ترقی از منظر او، چيزی جز «تزكيه‌ی رنج با اجتناب از رنج دادن» نيست. خود می‌گويد: «هرقدر رنج پاك‌تر باشد، ترقی والاتر است... اين است قانون مردمی از نوع ما، همچنانكه زور و خشونت، قانون وحشيان است و روح نزد وحشيان به خواب رفته است».
آری، كنش‌گر عدم خشونت رنج می‌برد، اما رنج نمی‌دهد و اين‌گونه، وجدانِ خفته‌ی آن «ديگری» را كه به ظلم خو كرده است، به بيداری می‌خواند؛ رنجی آگاهانه، كه نه انفعال، بلكه اميد را در جسم و جانش پرورش می‌دهد؛ اميد به فردايی كه عاری از خشونت نيست، اما، خشونت در آن جولانگاه كمتری دارد و انسانيت مجال بيشتری.


نام‌آوران عدم خشونت

«جنگل آينه‌ها به هم درشكست
و رسولانی خسته بر گستره‌ی تاريك فرود آمدند
كه فرياد درد ايشان به هنگامی كه شكنجه بر قالبشان پوست می‌دريد، چنين بود:
كتاب رسالت ما محبت است و زيبايی است
تا بلبل‌های بوسه بر شاخ ارغوان بسرايند
...
كتاب رسالت ما محبت است و زيبايی است
تا زهدان خاك
از تخمه‌ی كين بار نبندد»
احمد شاملو

«نافرمانی مدنی» (Civil Disobedience)، «تحريم» (Boycott)، «عدم همكاری» و «اعتصاب»، كليدواژه‌هايی هستند كه به استراتژی و عملِ عدم خشونت پيوند خورده‌اند؛ آنجا كه هنری ديويد تورو، نظريه‌ی «ندای وجدان» را طرح می‌كند و آنجا كه نلسون ماندلا از «قانون عادلانه‌ی مطابق خواست مردم» سخن می‌گويد، آنجا كه لوتر كينگ مشوق نقض عامدانه و داوطلبانه‌ی قانونی است كه در «تناقضِ» با وجدانِ جمعی قرار دارد و آنجا كه تولستوی از «قانون برتر زندگی» سخن می‌راند، ايده‌ی اخلاقی چنين اعمالی پی‌ريزی می‌شود.
تورو، نويسنده و متفكر آمريكايی قرن نوزده را، اگرچه به عنوان نخستين مدون‌كننده‌ی «نافرمانی مدنی» می‌شناسند، اما، او را نمی‌توان جزو متفكرين عدم خشونت به حساب آورد، چه، در نظر و عمل، آنجا كه از جان براون، مبارز مسلح لغو بردگی دفاع می‌كند، خشونت را مجاز می‌شمرد؛ با اين وجود، رساله‌ی تورو در باب نافرمانی مدنی، بر گاندی و لوتر كينگ، تاثير بسيار گذاشته است.
تفسير عشق‌محور تولستوی از آيين مسيح، طرح استراتژيك تورو از نافرمانی مدنی و انديشه‌ی اجتماعی راسكين، نويسنده، منتقد و جامعه‌شناس انگليسی قرن نوزده، كه گاندی از نوشته‌هايش، به خصوص، كتاب «تاجی از برگهای زيتون خودرو» را بسيار دوست می‌داشت، هريك به وجهی، انديشه‌ی خشونت‌پرهيزانه‌ی «مهاتما» (روح بزرگ، نامی كه هنديان بر گاندی نهاده بودند) را تحت تاثير قرار دادند. گاندی، همچنين، رسالات آپولوژی و كريتون را ترجمه كرد كه از طرف حكومت هندوستان جزو كتب ممنوعه معرفی شد.
بی‌شك او، مشهورترين چهره‌ی عدم خشونت به شمار می‌رود؛ بارها به زندان افتاد و عملكردش در رهبری جنبش‌های خشونت‌پرهيزانه‌ی ضداستعماری، عليه حاكميت بريتانيا در آفريقای جنوبی (بين سالهای 1893 تا 1914) و هند (از 1914 تا زمان قتل‌اش در 1948)، آينه‌ی تمام‌نمای يك كنش‌گر عدم خشونت است.
در 1908 و در پاسخ به مروجان مبارزه‌ی خشونت‌آميز، كتاب مشهورش «هند سواراج» را منتشر می‌كند. مفهوم «سواراج» (swaraj) در انديشه‌ی مهاتما، كه به معنای خود‌مختاری است، آزادی فردی و استقلال ملی را به «اهيمسا» مربوط می‌كند؛ و اين چنين، ناسيوناليسم هندی گاندی، با انديشه‌ی اخلاقی جهان‌گيرش درمی‌آميزد.
وی كه برای انجام وكالت به آفريقای جنوبی رفته بود، درگير مبارزه‌ای می‌شود كه او را به عنوان رهبر نخستين جنبش «عدم همكاری» خشونت پرهيزانه به جهان می‌شناساند. پس از پيروزی‌های چشمگير اين جنبش، در 1914 به هندوستان باز می‌گردد و در 1920 با درخواستِ از مردم برای اعتصاب دادگاه‌ها، عدم دريافت قرضه‌های دولتی، تحريم شوراهای قانون اساسی، عدم قبول هرگونه سمت اداری و نظامی و تحريم مدارس دولتی، فرمان عدم همكاری صادر می‌كند: « من نسبت به حكومتی كه لكه‌ی چنين اعمال خلاف اخلاقی و چنين مظالمی به دامانش چسبيده است، نه می‌توانم حس احترامی داشته باشم و نه مهر و علاقه‌ای... بايد اين حكومت را وادار به پشيمانی كرد، من اصل عدم همكاری را به ملت ارائه كرده‌ام، چه، اين اصل به او اجازه می‌دهد كه پای خود را از چنين حكومتی به كنار كشد و بدون توسل به زور، او را به تسليم مجبور سازد». استراتژی خشونت‌پرهيزانه‌ی گاندی در اصل «عدم همكاری» متجلی شد. مهاتما همواره نگران هرج و مرج، آشوب و بی‌نظمی توده‌ها بود و آن را مظهر «حكومت رجاله‌ها» می‌دانست و می‌گفت كه «مشكل‌ترين وظيفه‌ی ملت اين است كه به تظاهرات خود نظم و انضباط دهد»؛ از اين جهت بود كه پس از درگيری و كشتار ايالت «گراخپور» اعلام می‌كند كه: «هنوز هند نتوانسته است آن محيط عدم توسل به زور و زمينه‌ی حقيقت را كه تنها در لوای آن، نافرمانی دسته‌جمعی موجه خواهد بود دارا شود، نافرمانی موجهی كه شايسته‌ی صفت «مدنی» است و مدنی در اين‌جا به معنی آرام، متواضع، عقلانی و ارادی است؛ و با اين وجود، با عشق و محبت توام است و هرگز جنبه‌ی جنايت و نفرت ندارد».
سرانجام گاندی، اين تارِك دنيا، كه مقامش و انديشه‌ی اخلاقی‌اش، بر تارَكِ رفيعِ جنبشِ عدم خشونت جای گرفته است، در 30 ژانويه‌ی 1948 و در دوره‌ای كه برای اعتراض به اختلاف و درگيری خونين مسلمانان و هندو‌های هندوستان، پياده به نقاط مختلف سفر كرده و روزه می‌گرفت، به ضرب گلوله‌ی يك هندوی متعصب به قتل رسيد.
لوتر كينگ، كشيش مسيحی حامی حقوق سياهان، «پرسوناليسم» (شخصيت‌گرايی) انسان باورانه‌ای را رواج می‌داد كه به گفته‌ی خودش «اساسی متافيزيكی و خداشناختی فراهم می‌آورد تا برای هر شخصيت انسانی ارج و شأن قائل شويم»؛ و اين‌گونه نژادپرستی را به عنوان قانونی «ناعادلانه» به چالش می‌كشيد. در جنبش تحت رهبری او، دو رويداد چشم‌گير به چشم می‌خورد، يكی تحريم وسايل حمل و نقل (Bus boycott)، در مونتگمری به سال 1955 و ديگری راهپيمايی عظيم واشنگتن در دفاع از حقوق سياهان، به سال 1963، كه نام او را بر سر زبان‌ها انداخت. وی در آوريل سال 1968، زمانی كه برای هدايت حركتی اعتراض‌آميز به «ممفيس» رفته بود، به قتل رسيد.
در آفريقای جنوبی نيز، تلاش خشونت ‌پرهيزانه‌ی «كنگره‌ی ملی آفريقا» به رهبری نلسون ماندلا، مردی كه بيست و هفت سال از عمرش را در زندان به سر برد، با لغو «آپارتايد» به پيروزی رسيد.
مقاومت خشونت‌پرهيزانه‌ای كه در دهه‌ی 80، اروپای شرقی را تكان داد و به فروپاشی رژيم‌های كمونيستی منجر شد نيز، نقطه‌ی عطفی در تاريخ اين جنبش‌هاست.
«عدم خشونت»، اگرچه تاريخ كوتاهش سرشار از شهامت و شگفتی است، اما، اين آينده است كه نشان خواهد داد، «هدف» و «وسيله»ی عدم خشونت، چونان واحدی ناگسستنی، چگونه و چه ميزان، در راهی كه در پيش گرفته‌اند، سربلند و برفراز خواهند بود.
--------------------

*منابع و مراجع:
1 - رومن رولان / گاندی / ترجمه‌ی محمد قاضی / انتشارات روزبهان / 1357
2 - رومن رولان / تولستوی / ترجمه‌ی علی‌اصغر خبره‌زاده / نگاه / 1368
3 - رامين جهانبگلو / گاندی و ريشه‌های فلسفی عدم خشونت / ترجمه‌ی هادی اسماعيل‌زاده / نشر نی / 1382
4 - رامين جهانبگلو / انديشه عدم خشونت / ترجمه‌ی محمدرضا پارسايار / نشرنی / 1378
5 - رامين جهانبگلو / موج چهارم / ترجمه‌ی منصور گودرزی / نشرنی / 1382
6 - هانا آرنت / انديشيدن و ملاحظات اخلاقی / ترجمه‌ی عباس باقری / نشرنی / 1379
7 - هانا آرنت / انقلاب / ترجمه‌ی عزت‌الله فولادوند / خوارزمی / 1377
8 - ايمانوئل كانت / بنياد مابعدالطبيعه‌ی اخلاق / ترجمه‌ی حميد عنايت و علی قيصری / خوارزمی / 1369
9 - ويليام شكسپير / مكبث / ترجمه‌ی داريوش آشوری / آگاه / 1380
10 - اريش فروم / گريز از آزادی / ترجمه‌ی عزت‌الله فولادوند / شركت سهامی كتابهای جيبی / 1356
11 - مجموعه آثار افلاطون / ترجمه‌ی محمدحسن لطفی / انتشارات خوارزمی
12 - رومن رولان و گاندی (مكاتبات و خاطرات) / ترجمه‌ی حسن تقی‌زاده‌ی ميلانی / انتشارات عصر جديد / 1366
13 - فردريك كاپلستون / تاريخ فلسفه (جلد يكم) / ترجمه‌ی جلال‌الدين مجتبوی / سروش / 1368
14 – كتاب مقدس (عهد عتيق و عهد جديد)
15 - A. Jacobsen / Ahimsa / clas.ufl.edu/users/bron/ern/Jacobsen--ahimsa.pdf
--------------
* اين مقاله، پيش از اين، در شماره‌ی بهمن‌ماه 82 نشريه‌ی دانشجويی نگاه‌نو (دانشگاه صنعتی اميركبير)، به چاپ رسيده است.

روایت ِ عشق ِ افلاطون - شرحی بر دیالوگ ِ سومپوزیون اثر افلاطون







“At the touch of love everyone becomes a poet.”
-- Plato, Symposium

دیالوگ سومپوزیون ، یا آنگونه که در زبانهای جدید اروپایی ترجمه می شود ، میهمانی (Symposium) بدون شک قله زندگی فکری افلاطون (Plato) و کهن ترین متن فلسفی درباره عشق یا همان اروس (ἔρως) است. در این اثر افلاطون با تمام قدرت فلسفی و ادبی بر ما ظاهر می شود و شاید این زیباترین نمایش عشق به صورت کامل و خدایگونه خود باشد. برای کسی که هنوز چیزی انسانی را در قلب خود احساس می کند ، خواندن سومپوزیون می تواند به اندازه تمامی طول عمر ادامه داشته باشد ; هربار با تجربه های جدید و لذتهای یگانه که انسان را به فراتر از تجربه های انسانی پرواز می دهد و این تجربه ناب ِ ابدی بودن را در ذهن جاری می سازد. اگر به ادعای ِ سقراط (Socrates)، تنها هنر ِ او عشق باشد ، این نماد ِ فلسفه و فیلسوف ِ کامل به ما آموخته است که فلسفه چیزی بجز عشق نیست. تجربه عشق همان فلسفه است تنها به زبانی دیگر.

عنوان این اثر در زبان یونانی Sumpósion از فعل sympotein به معنای «نوشیدن با یکدیگر» می آید. سومپوزیون در فرهنگ یونان باستان میهمانی است برای نوشیدن و مباحثه کردن در میان انسانهای دانا. اگر ما سومپوزیون را با میهمانیهای دوستانی خود مقایسه کنیم، عمق دره ای که ما را از یونانیهای باستان و تجربه انسانی آنها جدا می سازد درک خواهیم کرد. سومپوزیون میهمانی مردمان عادی و نابالغی نیست که سعی داشته باشند تا حد ممکن مست و تهی شوند. سومپوزیون مکانی برای گفتگو با زنان زیبا و کسب ِ لذتهای حیوانی نیست. سومپوزیون میهمانی انسانهای دانا برای گفتگو درباره سئوالهای انسانی و متعالی است.

کارکرد شراب در سومپوزیون مستی و جنون ِ جوانی نیست. شراب ابزار ِ کسب شجاعت است زیرا که شجاعت فضیلت مردان ِ دانا برای سخن گفتن از موضوعات الهی و شریف است. مستی شرط لازم برای تحقیق ِ خالصا الهی یعنی philosophia یا همان جستجوی دانش است. این فیلوسوفوس Philosophos ، مرد به راستی فضیلتمند است که شایسته چنین تحقیقی است زیرا این تنها اوست که می داند «زندگی ِ ناسنجیده شایسته سپری شدن توسط انسان نیست». اگرنه برای یک انسانی عامی، لذت و زندگی سرشار از مستی و دیوانگی , سعادت ِ کامل است.

دیالوگ سومپوزیون با یک نقل قول غیر مستقیم آغاز می شود. از ابتدا متوجه می شویم که ما نمی توانیم دانش مستقیمی از آنچه در سومپوزیون اتفاق افتاده است داشته باشیم مگر بواسطه روایتی که از سوی دیگری نقل شده باشد. ما برای شنیدن گفتگویی درباره عشق دعوت نشده ایم زیرا شاید این موضوع شایسته شنیده شدن توسط انسانهایی که مانند سقراط و آریستوفان دانا و متعادل نیستند نباشد. سقراط با گفتن اینکه خود او دعوت نشده است به ما یادآور می شود که او حتی خود را شایسته دعوت شدن در یک میهمانی برای گفتگو درباره مسائل الهی نمی داند .

او خود را به میهمانی تحمیل می کند تا به ما نشان دهد که ما بطریق اولی دعوت نشده ایم

. اگر سقراط ، این انسان ِ پر رمز و راز و نماد فلسفه دعوت نشده است ، ما انسانهای حقیر و میانمایه نمی توانیم چیزی بجز شنوندگان این داستان ِ الهی باشیم. اما با همه اینها سقراط ما را کاملا ناامید نمی سازد

. او با گفتن اینکه حتی یک انسان عامی می تواند بر سر میز ِ انسانی که بسیار بالاتر از اوست دعوت شود ما را اندکی امیدوار می ساز

. اما همه اینها به شرطی است که ما پیروانی فرمانبر و رام باشیم.

آنکس که می خواهد داستان ِ سومپوزیون را برای ما نقل کند دودل است. آشکار می شود که او قصد ندارد دانش – sophia – را برای ما آشکار سازد. اما او سرانجام با تاکید ِ شخص دیگر داستان تسلیم می شود و شروع به نقل داستان می کند. او داستان را در هنگام راه پیمودن به سوی آتن نقل می کند. همین فضای ِ نقل ِ داستان به ما نشان می دهد که این روایت نمی تواند در شهر نقل شود.

شهر در اینجا نماد ِِ کامل ِ ناآگاهی انسان است. شهر همان غار ِ افلاطون است ؛ خالی از نور و دانش. در شهر است که انسانهای عامی و میانمایه سکونت دارند. در عین حال پایان ِ داستان یکسره مبهم است. انگار که گفتگو درباره عشق آنچنان ما را جادو زده کرده است که ما در مسیرِ آتن یکسره گم گشته ایم ؛ راهی که با نقل ِ داستان عشق طی می شود جاده ای است که انتهای ِ آن ناکجا است.

شخصیت اصلی نوشته های افلاطون ، سقراط ، که همواره بر نادانی خود تاکید می کند اینبار در اظهار نظری تعجب بر انگیز تنها هنر خود را عشق معرفی می کند و برخلاف سایر موارد که از گفتگو کردن اجتناب می کند اینبار با اشتیاق می خواهد از عشق سخن بگوید. عشق آنقدر سحر آمیز است که این بزرگترین اندیشمند ِ تاریخ نیز نمی تواند از سخن گفتن درباره آن دوری کند : انگار که سقراط فلسفه را تنها وسیله پرداختن به دغدغه اصلی خود می داند. عشق موضوع فلسفه نیست بلکه فلسفه ابزار عشق است. فلسفه راهی است که در انتها به عشق ختم می شود.

نخستین کسی که سخن از عشق را آغاز می کند آریتودوموس است. او عشق را تنها وسیله آموختن ِ آنچه می داند که هیچ کس نمی تواند به انسان بیاموزد.

عشق مانند آموزگاری است که زندگی را به انسان ِ عاشق می آموزد. انگار که زندگی بی عشق ناتمام است. از نظر او بدون عشق هیچ کس نمی تواند کاری بزرگ انجام دهد. عشق آموزنده زیبایی و شایستگی است. «اگر عاشقان و معشوقان به میدان جنگ بروند بر همه پیروز خواهند شد اگرچه تعداد آنها اندک باشد».

عشق تنها عاملی است که می تواند یک انسان را به خلق کردن ِ آثار ِ فراانسانی و الهی توانا کند. تنها تجربه بشر برای اثبات درستی این سخن کافی است. بزرگترین آثار هنری و موسیقها و کتابهای ِ جهان حاصل عشق و نیاز ِ بی نهایت به دیگری است. اینجا داستان ِ زیبای ِ عشق ِ آلکستیس(Alcestis) و آدمتوس نقل می شود تا شاهدی باشد بر یگانگی و زیبایی عشق که حتی خدایان هم در مقابل ِ عظمت و زیبایی آن سر فرود می آورند. آلکتسیس آنقدر به شوهر خود آدمتوس عشق می ورزد که با سرنوشت قرار می گذارد که در هنگام ِ مرگ ِ آدمتوس بجای ِ همسرش بمیرد. هیچ کس دیگر بجز آلکستیس حاضر نیست چنین فداکاری را متحمل شود.

حتی پدر و مادر ِ پیر و رو به مرگ ِ آدمتوس حاضر نیستند برای فرزند خود دست از جان ِ خود بردارند. اما آلکستیس این سرنوشت را می پذیرد تا بجای ِ معشوق ِ خود جان بدهد. پرسفونه ، ملکه دنیای ِ مردگان آنقدر تحت تاثیر عشق آلکتسیس و عمل فداکارانه او قرار می گیرد که او را از دنیای ِ مردگان باز می گرداند تا با معشوق خود به زندگی ادامه دهد.

نقاشی مرگ آلکستیس


اما این تنها عاشق نیست که باید در پای ِ معشوق فداکاری کند. شایسته تر این است که معشوق در پای ِ عاشق فداکاری کند زیرا خدای ِ عشق در قلب ِ عاشق قرار دارد و مقام ِ عاشق بسیار والا و الهی است.

اگر معشوقی در پای ِ معشوق دست به فداکاری زند عملی شایسته تحسین و احترام انجام داده است. اما باید دانست که هرعشقی شایسته ستایش نیست. زیرا عشق می تواند جلوه زمینی و حیوانی هم به خود بگیرد.
عشقی که برای لذتهای ِ بدنی باشد عشق ِ واقعی نیست.

عشقی واقعی است که موضوع ِ آن زیبایی ِ روح ِ و اندیشه معشوق باشد. کششی که از زیبایی ِ روح و اندیشه نشأت گرفته باشد بی پایان و ابدی است.

شاید زیباترین و سحرانگیز ترین قسمت ِ سومپوزیون افسانه ای باشد که آریستوفان نقل می کند. آریستوفان داستانی از سالهای دور را نقل می کند که در آن انسانها به شکل امروزی خود نبودند. در آن دوران انسانها چهار پا و چهار دست و دو سر داشتند. در واقع انسانها زنها و مردهایی بودند که جفت جفت از پشت به یکدیگر متصل شده بودند.

این موجودات آنقدر قدرتمند و توانا بودند که خدایان از قدرت آنها به هراس افتاده بودند و بیم آنرا داشتند که روزی این انسانها بر خدایان پیروز شده و خود بر جهان حاکم شوند.
خدای خدایان ، زئوس ، برای آنکه از قدرت آنها بکاهد دستور داد تا آنها را مانند سیب به دو نصف کرده و در سرتاسر زمین پراکنده کنند. هر نیمه این موجودات برای خود انسانی مانند انسانهای امروزی و عادی شد.

اما آن لذت و عشق و نیاز ِ جاودانی و کهن هنوز در جان انسانها باقی است. آنها در تمام ِ عمر خود به دنبال نیمه دیگر خود سرگردانند و همه جا را جستجو می کنند تا بار دیگر به او بپیوندند. اروس یا همان خدای عشق انسانها را در این کار یاری می دهد و واسطه ای است برای رساندن این نیمه های ِ از هم جدا شده به یکدیگر.
هر دو انسانی که روزی از هم جدا شده اند اگر به یکدیگر دست پیدا کنند هیچگاه از یکدیگر خسته و دلزده نخواهند شد زیرا آنها جزئی از یکدیگر هستند. به همین جهت است که اگر از دو عاشق سئوال کنید برای چه به یکدیگر دلبسته اید و چه از هم می خواهید هیچ پاسخی نخواهید یافت. آنها به یکدیگر نیازی ندارد.
عشق و کشش آنها از لذتهای بدنی سرچشمه نگرفته است بلکه نیاز ِ آنها تکاملی است که از بهم پیوستنشان حاصل می شود. آنها نیمه های یکدیگرند و تنها با یکدیگر آرامش خواهند یافت و اگر نیمه خود را پیدا نکنند تا انتهای عمر سرگردان و بی قرار باقی خواهند ماند.


اروس و پسوخه در موزه لوور
آگاثون که میهمانی در خانه او جریان دارد سررشته سخن را بدست می گیرد و سخنانی زیبا در وصف خدای عشق ، اروس ، می گوید. از نظر او خدای عشق پاهایی زیبا دارد زیرا هیچگاه بر زمین راه نمی رود. او تنها بر دلها و ذهنهای انسانها قدم می گذارد.

او شجاعترین ِ خدایان است زیرا هیچ چیز شجاعتر از عاشق نیست.

به همین دلیل است که عاشق هیچگاه از ابراز ِ عشق خود ترسی به دل راه نمی دهد و آنرا به سرعت آشکار می کند. سقراط که تمامی سخنان ِ خود را برای انتهای ِ داستان گذارده است با تایید سخنان دیگران آغاز می کند اما تاکید می کند که با تمامی این سخنان ِ زیبا هنوز هم تمامی ِ حقیقت درباره عشق گفته نشده است.

او با دیگران هم عقیده است که عشق به همراه خود زیبایی می آورد. اما عشق همان زیبایی نیست.

از نظر سقراط همه انسانها در درون خود زیبایی نهفته ای دارند. وظیفه عشق آشکار کردن این زیبایی درونی است.

عشق زیباییهای درون ما را نمایش می دهد.

عشق پاسخ نیاز انسان به جاودانگی است.

انسان با عشق طعم جاودانگی را می چشد زیرا عشق از انسان و تجربه او فرا تر می رود. عشق تنها تجربه ای در زندگی ِ کوتاه و ناپایدار ِانسانهای ِ فانی است که می تواند آنها را از زندگی عامیانه فراتر برد. گفتگوهای سحرآمیزِ سقراط آنقدر ادامه پیدا می کند که تمامی میهمانان از خوشی و زیبایی ِ گفتار ِ او مست می شوند و خواب آنها را می رباید.

اما سقراط به تنهایی تا انتها بیدار می ماند و مجلس را ترک می کند.
آری اینگونه بود داستان ِ عشق از زبان دانایان ِ یونانی. و من هربار از این کلام جاودانی ἔρως (Eros = Love = Passion) می گذرم نام ِ تو را بر ذهن و زبان دارم.
بگذار به کلام ِ سقراط گوش بسپاریم که « عاشق ِ یک روح زیبا همواره وفادار خواهد ماند ، زیرا او به چیزی عشق می ورزد که ابدی است». سومپوزیون داستان ِ عشق ِ من است.

هربار از ابتدا تا انتها. و هرگاه که داستان ِ عشق ِ من ِهمه را مست و بیهوش ساخت این منم که باز می روم و داستان را با خود هزار بار می گویم و انگار پایانی ندارد.

“Most noble is that which is justest, and best is health; but pleasantest is it to win what we love.”
-- Aristotle, Nicomachean Ethics

.تمام ِ زندگی در همان لحظه بود که برای اولین بار گفتم دوستت دارم ...
نوشته شده توسط رسول نمازی


۱۳۸۷ خرداد ۲۵, شنبه

خلقت و هدف نهایی


خداوند متعال در سوره انبياء، آيه 16 مى‏فرمايد: «و ما خَلَقنا السَّماءَ و الارضَ و ما بَينَهُما لعِبينَ»؛ و آسمان و زمين و آن چه را كه ميان آن دو است به بازيچه نيافريديم.

و در آيه 85 سوره حجر مى‏فرمايد: «و ما خَلَقنا السّموتِ و الأرضَ و ما بَيْنَهُما إلا بالحَقِّ...»؛ خداوند آسمان و زمين و آن چه را كه ميان آن دوست، جز به حق نيافريد.

در خلقت و آفرينش، دو هدف مى‏توان تصور نمود: نخست هدف متوسط، دوم هدف غايى و عالى. با مراجعه به آيات قرآن و روايات اهل بيت (عليهم‏السلام) روشن مى‏شود كه هدف متوسط، خلقت براى عبادت و بندگى خداست؛ اين مطلب در همه پديده‏هاى عالم سارى و جارى است. خداوند در آيه 44 سوره اسراء، درباره همه اشياء مادى عالم مى‏فرمايد: «... و إن ِمن شىٍ‏إلاّ يُسَبِّح بحمدِهِ ولكن لا تَفقهُون تَسبيحَهُم...»؛ همه موجودات تسبيح خدا مى‏گويند، اما شما تسبيح آن‏ها را نمى‏فهميد.

و درباره انسان و جن نيز در سوره ذاريات، آيه 56 مى‏فرمايد: «وَ مَا خَلقتُ الجِنَّ و الإنسَ إلاّ لِيَعبُدُونِ»؛ آفرينش انسان و جن براى بندگى است.

بنابراين از ديدگاه وحى، همه هستى تسبيح گوى ذات او هستند و مشغول عبادت، و عبادت هم هدف متوسط خلقت است.1

اما هدف عالى و غايى، وصول به مبدأ نور هستى است. يعنى منتهى اليه سير مخلوقات، اوست: «وَ أَنّ إلى رَبِّكَ المُنْتهى‏»؛2 انتهاى سير انسان به سوى پروردگار است.

«إنَّ إلى رَبّكَ الرُّجْعى‏»؛3 برگشت به سوى خداست.

«إنا لِله و إنا اِلَيه راجِعون»؛4 كه همگى اين آيات، غايت سير را روشن مى‏كنند. پس روشن شد كه هدف غايى خلقت، به كمال رسيدن همه موجودات و رسيدن انسان به مقام قرب الهى است.

در اين جا دو مطلب ديگر را نيز بايد مورد توجه قرار داد: نخست اين كه خداى تعالى، فياض به تمام معنا است، و باران رحمت او بر سر بندگان، هميشه مى‏بارد و مانعى هم براى آن نمى‏توان تصور كرد. به ديگر سخن، مقتضى موجود و مانع مفقود است، پس بايد خلق كند؛ چون لازمه ذات او خلاقيت و فياض بودن است.

دوم اين كه آيا خدا در آفرينش ذى نفع است يا نه؟ در پاسخ بايد گفت: منفعت و سود به خلق برمى‏گردد، نه به خالق؛ يعنى خدا ذى نفع نيست، يا به عبارت ديگر، ناقص نيست كه با اين كار به كمال برسد، بلكه سود به مخلوق برمى‏گردد.

من نكردم خلق تا سودى كنم‏

بلكه تا بر بندگان جودى كنم‏

به ديگر سخن، آفرينش نوعى احسان و فيض است از جانب خدا نسبت به مخلوقات؛ و چنين آفرينشى حُسن ذاتى دارد؛ و قيام به انجام فعلى كه ذاتاً پسنديده است، جز اين كه خود فعل زيبا باشد، به چيز ديگر نياز ندارد. بنابراين اگر كسى سؤال كند كه چرا خالق منان دست به چنين كار پسنديده بالذات زده است؟

در پاسخ بايد گفت: خداوند كه فياض على الاطلاق است، با توجه به اين كه مى‏توانست موجودى را خلق كرده و به كمال برساند، اگر چنين نمى‏كرد، جاى پرسش داشت كه چرا خداوند متعال با اين كه مى‏توانست موجودى را خلق كرده و به كمال برساند، اين كار پسنديده را انجام نداده است؟5

ممكن است اين پرسش نيز در ذهن انسان مطرح شود كه مگر خداوند نيازمند پرستش بندگان است؟

در پاسخ مى‏گوييم: همان طور كه مى‏دانيد، هدف از فعل، در خداوند متعال و انسان‏ها متفاوت است. هدف در افعال انسان عبارت است از: فايده‏اى كه هنگام فعل، انسان در نظر مى‏گيرد و براى رسيدن به آن تلاش مى‏كند. يعنى هدف انسان از فعاليت‏هايش رفع كمبودها و نيازمندى‏هاى خودش مى‏باشد.

اما درباره خداوند نمى‏توان گفت كه هدف از فعل او تأمين نيازمندى‏ها و رفع نواقص است؛ زيرا خداى متعال به چيزى نياز ندارد تا براى تأمين آن كارى انجام دهد. او كمال مطلق است و هر كس هر چه دارد و هر بهره‏اى كه از هستى داشته باشد، از او گرفته است و در ذات خود فاقد چيزى نيست تا با انجام دادن كارى كامل شود؛ بلكه هدف از افعال خداوند، تناسب با ذات الهى داشتن يا رفع نياز بندگان است.

عبادت هم جزو اهداف آفرينش است و از اهداف متوسط براى رسيدن به كمال نهايى و غايى مى‏باشد و فايده عبادت، تنها عايد بنده مى‏شود و او را پرورش داده، از نقص به كمال مى‏برد و در عبادتِ بنده هيچ فايده‏اى براى خداوند متصور نيست.

بنابراين، همان طور كه اشاره شد، هدف غايى از آفرينش انسان، تكامل و وصول به رحمت الهى است و افرادى مى‏توانند از اين رحمت و فيض الهى استفاده كنند كه به نهايت درجه تكامل رسيده باشند. از اين رو، اثر تكامل، آرامش در سايه سار رحمت الهى است.

خداوند در آيه 118 و 119 سوره هود مى‏فرمايد: «وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفينَ* إلاّ مَن رَحِمَ رَبُّكَ و لِذلِك خَلَقَهم»؛ آنان همواره در اختلافند؛ مگر آن چه پروردگارت رحم كند و براى همين (رحمت) آنان را آفريد.

كه اين باعث ورود به بهشت و زندگى جاويدان در آن جا مى‏شود.6

چنان كه مولاى متقيان مى‏فرمايد: «بى گمان، خداى سبحان دنيا را مقدمه‏اى براى زندگى پس از آن قرار داده است و آن را براى مردم بوته آزمونى شمرده است تا هر آن كه را نيكوكارتر است، باز شناسد. اين است كه ما براى دنيا آفريده نشده‏ايم و مأموريت مان تلاش در جهت آن نيست، بلكه براى آزمايش در دنيا نهاده شده‏ايم.»7

در پايان، مناسب است به «هدف نهايى» در كارهاى انسان نيز اشاره‏اى كنيم:

از ويژگى‏هاى هدف نهايى اين است كه هر چه باشد، چون و چرا نمى‏پذيرد. توضيح اين كه اگر از دانش آموزى بپرسيم: براى چه درس مى‏خوانى؟ مى‏گويد: براى اين كه به دانشگاه راه يابم.

باز اگر سؤال كنيم: دانشگاه را براى چه مى‏خواهى؟ مى‏گويد: براى اين كه دكتر يا مهندس شوم. مى‏گوييم: مدرك براى چه مى‏خواهى؟ مى‏گويد: براى اين كه فعاليت مثبتى انجام دهم و درآمد خوبى داشته باشم.

باز اگر بپرسيم: درآمد خوب را براى چه مى‏خواهى؟ مى‏گويد: براى اين كه زندگى آبرومند و مرفهى داشته باشم و سرانجام مى‏پرسيم: زندگى مرفه و آبرومند براى چه مى‏خواهى؟

در اين جا مى‏بينيم، لحن سخن او عوض مى‏شود و مى‏گويد: خوب براى اين كه زندگى مرفه و آبرومندى داشته باشم. يعنى همان پاسخ سابق را تكرار مى‏كند و اين پاسخ نهايى او به شمار مى‏رود. دليل آن هم اين است كه او همواره بر پاسخ پايانى خويش تأكيد خواهد كرد.

در اين جا هم وقتى گفته مى‏شود: هدف از آفرينش چيست؟

مى‏گوييم: براى تكامل انسان و دريافت رحمت خدا. اگر پرسيده شود: تكامل و قرب پروردگار براى چه منظورى است؟ مى‏گوييم: براى قرب به پروردگار! يعنى اين هدف نهايى است و همه چيز را براى تكامل و قرب مى‏خواهيم. اما قرب و دريافتِ رحمت، ذاتاً ارزشمند است و ماوراى آن خوبى ديگرى نيست.8



پى‏نوشت‏ها:

1- ر.ك: ترجمه تفسير الميزان، ج 18، ص 614 - 612.

2- نجم/ 42.

3- علق/ 8.

4- بقره/ 156.

5- همان، ج 8، ص 64-60.

6- ر.ك: آيت‏الله مصباح يزدى، معارف قرآن، 3-1، ص 179 - 155.

7- عبدالمجيد معاديخواه، فرهنگ آفتاب، (فرهنگ تفصيلى نهج البلاغه)، ج 1، ص 77.

8- ر.ك: آيت‏الله مكارم و ديگران، تفسير نمونه، ج 22، ص 393.





آفرينش كيهان



5ـ يكي از صاحب‌نظران معاصر خلقت جهان را در چند عنوان بررسي كرده و با آيات قرآن تطبيق مي‌كند كه ما به صورت خلاصه ذكر مي‌كنيم:



الف ـ آفرينش كيهان:

ايشان با ذكر آيه 7 سوره هود «و هو الذي خلق السموات و الارض في سنة ايام» مي‌نويسند:

«در آغاز ظلمت و تاريكي سراسر جهان را فرا گرفته بود و بجز خداوند يكتا هيچ كس و هيچ چيز نبود. «فقضاهن سبع سموات في يومين»[29]آنگاه خداوند متعال طي دو نوبت فرمان بناي آسمان‌هاي هفت‌گانه را صادر فرمود.»

سپس با اظهار بي‌اطلاعي از ماده اوليه جهان (و تأييد آن به وسيله آيه 51 سوره كهف و سخني از برخي دانشمندان) مي‌نويسند: آنچه از نظر قرآن و دانشمندان محقق است اين مصالح عبارت بودند از ذرات دود و گاز كه در فضا سرگردان اما چنان پراكنده بودند كه بندرت به يكديگر برمي‌خورند. «ثم استوي الي السماء و هي دخان»[30]

ايشان به عنوان شاهد سخن «سر جميس جينز» دانشمند فلك شناس را مي‌آورد كه مي‌گويد: ماده كون از گازهائي كه در فضا انتشار دارد آغاز گشته و از تراكم اين گازها سديم (مه رقيق) پديد آمده است.[31]

سپس نتيجه مي‌گيرند كه: خداوند طي دو دوره از اين گازها آسمانهاي هفتگانه را بنا نهاد (فصلت /12) و بوسيله ستونهاي نامرئي كه امروز از آنها به نيروي جاذبه عمومي تعبير مي‌شود كرات آسماني را استوار گرداند(لقمان/10).



ب ـ آفرينش ستارگان:

ايشان با ذكر آيه 7 صافات:

«انا زينا السماء الدنيا بزينة الكواكب»

«ما آسمان پايين را با ستارگان درخشان زينت بخشيديم» مي‌نويسند:

بدين ترتيب ميليون‌ها ذره گاز و دود به شكل ابرهاي عظيم به دور هم گرد آمدند... توده‌هاي ابر ذرات را به سوي مركز جذب مي‌كرد و بالاخره توده انبوه ابر جمع مي‌گشت و ذرات آن به يكديگر نزديك مي‌شد. اين ذرات كه به يكديگر اصطكاك پيدا مي‌نمود، توليد گرما مي‌كرد و گاهي در مركز ابر گرما چنان شدت مي‌يافت كه توده را به تابش مي‌افكند و فضاي تاريك را روشن مي‌ساخت سرانجام ميليون‌ها توده ابر به صورت ستاره درآمدند. آسمان پايين چراغاني گرديد.(البته همه ستارگان هم در يك زمان پيدا نشدند.



ج ـ پيدايش خورشيد:

در ميان اين درياي جوشان(دود و گاز) طرحي مارپيچي، از اثر چرخش مداري پيدا گرديد. اين شكل مارپيچ كه آن را كهكشان راه شيري مي‌نامند. ماده خورشيد و منظومه شمسي و زمين‌ ما در يكي از بازوان آن قرار داشت. «و جعل الشمس سراجا» [32] «و خداوند خورشيد را چراغ جهان افروز قرار داد.» در اين بازوي كهكشان راه شيري طوفاني پرآشوب پديد آمد و جريان تند گازها آنها را به چرخش درآورد و همچنانكه مي‌چرخيد به شكل فرفره‌اي پهن و عظيم درآمد و پاره‌هاي نوراني، برگرد آن روان گشت.

اين فرفره بزرگ چرخيد تا اينكه كم كم گازها به مركز آن كشيده شد و در آنجا به صورت گوي عظيم و فروزاني تراكم يافت و سرانجام اين گوي فروزان «خورشيد» گرديد.



د: پيدايش زمين و منظومه شمسي:

پاره‌هاي گاز و غباري كه گرداگرد خورشيد را هاله‌وار، فرا گرفته بود از هم پاشيد و هر پاره از آن به صورت گردابي درآمد. هر گرداب مسيري جداگانه داشت و در آن مسير به دور خورشيد مي‌گرديد. در گردابهاي نزديك به خورشيد گرما و در گردابهاي دوردست سرما حكومت مي‌كرد. از برخي ذرات گاز، بخار آب پديد آمد و مانند شبنم روي ذرات غبار مي‌نشست و چون ذرات غبار به هم مي‌رسيدند، رطوبت شبنم آنها را به يكديگر مي‌چسبانيد. و گاهي نيز به شكل پاره‌هاي يخ‌زده آب و گل در مي‌آمدند. نيروي جاذبه اين پاره‌ها را به سوي يكديگر جذب مي‌كرد و بزرگ مي‌شدند و گوي عظيم و چرخاني پديد مي‌آورند. و سرانجام اين گوي«زمين» گرديد.

بعد ساير سيارات(عطارد ـ زهره ـ مريخ ـ مشتري ـ زحل ـ اورانوس و نپتون و...) نيز از گردابها پديد آمدند و هر سياره در مسير خود، برگرد خورشيد مي‌گرديد.



هـ ـ سرنوشت زمين:

زمين شكل مي‌بندد و به صورت گوي بزرگي از صخره‌هاي خشك و عريان جلوه‌گر است. (نه حيات ـ نه هوا ـ نه ابر) توده‌هاي بخار آب و ديگر گازها همراه با توده‌هاي گل، قرنها پيش در آن مدفون شده و اينكه آن گازها، در ميان صخره‌هاي زمين محبوسند. از شكسته شدن اتم‌هاي مخصوص صخره‌هاي زمين گرما پديد مي‌آيد و در ژرفاي زمين صخره‌هاي چنان گرم مي‌شوند كه گداخته مي‌گردند و همراه با حباب‌هاي گاز به جوش در مي‌آيند و از آتشفشانها فوران كرده به روي زمين روان مي‌شوند.

گازها نيز از آتشفشانها بيرون مي‌زنند و در پيرامون زمين گسترده مي‌شوند و پوششي از هوا بر روي آن مي‌كشند. بخار آب سرد مي‌شود و ابرهاي كلان پديد مي‌آيد و بارانهاي نخستين فرو مي‌بارد. ميليونها سال همچنان باران مي‌بارد و در گودال‌هاي زمين فرو مي‌رود... قرآن در اين باره مي‌فرمايد:

«و انزلنا من السماء ماء قدر فاسكناه في الارض» [33]

«و بقدر آب از آسمان فرو فرستاديم كه آن را در زمين مسكن داديم.»

و: پيدايش حيات در روي زمين [34] (اين مطلب را در يك بحث مستقل بررسي مي كنيم)



6ـ دكتر پاك‌نژاد در يك جلد از كتاب اولين دانشگاه و آخرين پيامبر مبحث مفصلي تحت عنوان «اسلام و بيولوژي» دارد كه چگونگي شروع خلقت و آغاز حيات را مورد بررسي علمي ـ قرآني ـ روائي قرار مي‌دهد و آن را به صورت يك فيلم خيالي جالب بيان مي‌كند.[35]

ايشان در ابتداء با ذكر آيه «و هوالذي خلق السموات و الارض في ستة ايام و كان عرشه علي الماء» [36] به توضيح سه واژه ايام، عرش و ماء مي‌پردازد. و «ايام» را به «دوران» معنا مي‌كند.[37]

و سپس نتيجه مي‌گيرد كه: خدا قبل از هر چيز روح را، عقل را، قدرت را، نور را و ملائكه را آفريد سپس ظلمت را، همه در اخبار ديده مي‌شود شايد بتوان گفت به نظر اسلام ابتداء يك مرحله متافيزيك (عقل، روح و...) سپس قدرت و انرژي و بعد آب و آنگاه دخان آفريده شد.

توده‌هاي دخان موجود بهم برخورده ايجاد گرما كردند بعدها خيلي سوزان شدند سپس در اثر طوفان‌هاي ايجاد شده شروع به چرخيدن نموده جز اثر فلكي يا كهكشان‌ها و كانسارها درست شد.[38]

ايشان در جاي ديگر مي‌نويسد: دانشمندان زيست‌شناس كه در بسياري از مطالب نظريه‌هاي مخالف و مغاير هم داشتند، در بسياري موارد و از جمله درباره نشان دادن مراحل تكاملي آفرينش اتفاق رأي داشتند: به ترتيب زير:

توده‌اي از گاز كهكشان‌ها ـ منظومه شمسي ـ زمين، به ترتيب بوجود آمدند.

ابتدا زمين گداخته بود ـ سرد شد ـ جز جماد چيزي يافت نمي‌شد ـ آبي پيدا شد ـ ملكولهاي اوليه ـ گياه ـ جنبندگان ـ خزندگان و پستاندران به ترتيب در گردونه تكامل آفرينش قدم به عرصه وجود گذاشتند.

و سپس مي‌نويسد: اكثر دانشمندان زيست‌شناس براي تعيين قدمت و زمان حيات هر كدام از اين دسته طرحي داشته‌اند. بدين طريق كه از ابتداي خلقت تا پيدايش انسان را يك سال يا يك هفته يا يك شبانه‌روز فرض كرده و براي هر كدام آن مدت مفروض را تقسيم زماني كرده‌اند.

مثلاً دانشمندي تمام مدت خلقت را يك شبانه روز فرض كرده: پيدايش كهكشان‌ها را حدود ساعت هفت و خورشيد را هنگام ظهر و زمين را يك و دوازده ثانيه و پيدايش حيات را شش بعد از ظهر، و چهار دقيقه و دوازده ثانيه به ساعت 12 مانده را براي پيدايش پيش آهنگان انساني اختصاص داده است.[39]



7ـ دكتر حميد النجدي در مورد آيات سوره فصلت / 9ـ11 مي نويسد كه: «قبلاً دانشمندان فكر مي‌كردند كه زمين و آسمانها از يك جنس تشكيل شده است اما مباحث جديد علمي روشن كرد كه عناصر تشكيل دهنده زمين و كرات آسماني متفاوت است. يعني ستارگان از 99% هيدروژن تشكيل شده است اما زمين از عناصر و فلزات (حدود صد عنصر) تشكيل شده است. و نتيجه گرفتند كه هر چند كه منشأ زمين و آسمانها يكي است اما اول زمين تشكيل شده و سپس ستارگان بوجود آمده‌اند يعني ظرف تشكيل زمين با ظرف تشكيل ستارگان و سيارات متفاوت است و سپس متذكر مي شود كه اگر قرآن كريم در آيات فوق اول خلقت زمين و سپس خلقت آسمان را مطرح كرده است به همين لحاظ است.»[40]



8ـ صاحب نظران ديگري كه به اين بحث پرداخته‌اند عبارتند از:

حنفي احمد «ستة ايام» را به معناي شش نوبت از وقايع و حوادث مي‌داند و توضيحات مفصلي در مورد ادوار خلقت جهان و تطبيق آن با آيات بيان مي‌كند.[41]

عبدالمنعم السيد عشري نيز «ستة ايام» را به معناي شش دوره مي‌داند و مي‌گويد جنس ايام دراينجا غير از روزهاي معمولي ماست.[42]



جمع‌بندي و بررسي:

در مورد آنچه كه مفسران و صاحب‌نظران محترم در مورد مراحل خلقت آسمانها و زمين بيان داشتند تذكر چند مطلب لازم است:



1ـ آنچه كه از آيات قرآن برمي‌آيد خلقت آسمانها و زمين و آنچه بين آنهاست در شش مرحله (يوم) صورت گرفته است.

در دو مرحله آفرينش آسمانها (از دخان تا سبع سموات) انجام پذيرفته است.

در دو مرحله خلقت زمين صورت گرفته است.

در دو مرحله بعدي آنچه ما بين زمين و آسمان است(كوهها،‌ارزاق، معادن...)

قرآن در اين مورد اشاراتي كلي كرده و وارد جزئيات و تعيين زمان دوره‌ها و نوع خاص تحولات آن نشده است.



2ـ تعيين دوره‌ها و مراحل نسبت به چيزهاي تدريجي امكان‌پذير است.و تعيين مراحل و دوره‌ها امري اعتباري و نسبي است. و لذا گاهي در يك موضوع ثابت(مثل رشد علم بشر يا پيدايش و تطور هنر...) تقسيم‌بندي‌ها و مراحل متفاوتي ذكر مي‌شود كه هر كدام از زاويه خاصي به موضوع مي‌نگرد.

گاهي همه اين مراحل و تقسيم‌بندي‌ها صحيح و لازم است. و زواياي پنهان موضوع را روشن مي‌كند.

در مورد مراحل خلقت نيز اين مطلب صادق است. يعني ممكن است دوران‌هاي خلقت آسمانها و زمين را از منظرها و حيثيت‌هاي مختلف، تقسيم‌بندي‌هاي متفاوتي كرد. و ريشه همه اختلافات در نظريه‌هاي علمي مراحل آفرينش جهان همين مطلب است. گاهي تقسيم‌بندي بر اساس گاز ـ مايع ـ جامد صورت مي‌گيرد.

گاهي تقسيم بندي بر اساس كرات آسماني ـ زمين ـ انسان صورت مي‌گيرد.

گاهي تقسيم بندي بر اساس موجودات بي‌‌جان و جاندار صورت مي‌گيرد.

پس اشكالي ندارد كه علوم كيهان شناسي و زمين شناسي و زيست‌شناسي مراحل خلقت را به گونه‌اي متفاوت با قرآن يا كتاب مقدس تقسيم كرده باشد. و لازم نيست كه اين مراحل هميشه باهم‌انطباق داشته باشد. و تفاوت تقسيم‌بندي‌ها از لحاظ طول دوره‌ها يا نوع دوره‌ها مستلزم تعارض علم و دين نيست. چون هر كدام از اين تقسيم‌بندي‌ها از ديدگاه خاصي صورت گرفته و ممكن است در جاي خود صحيح و لازم باشد به عبارت ديگر زبان علم و دين در اين موارد متفاوت است.

تذكر: اين نكته روشن است كه مبناي تقسيم‌بندي مراحل خلقت در قرآن(آسمان ـ زمين ـ مابين‌آنها) است.



3ـ همانطور كه گذشت واژه «سموات و ارض» در قرآن در معاني مختلفي استعمال مي‌شود. و لذا ممكن است كه گفته شود همه آيات مربوط به مراحل خلقت آسمان و زمين ناظر به خلقت آسمان و زمين معهود و مادي كه ما مي‌بينيم نيست بلكه در برخي از آيات (مثل سجده/4-5) احتمال دارد كه مقصود خلقت موجودات ماوراء طبيعي و معنوي از درجات بالا تا پايين باشد همانطور كه برخي از مفسران اشاره كرده بودند.[43]



4ـ از مقايسه برخورد قرآن با مراحل خلقت با مطالب تورات فعلي و فلاسفه يونان و يافته‌هاي جديد علوم تجربي معلوم مي‌گردد كه مطالب قرآن سازگار با يافته‌هاي علوم است در حالي كه برخي مطالب تورات و فلاسفه، اين سازگاري را ندارد. (همان طور كه بيان شد) و اين مطلب عظمت و حقانيت قرآن كريم را نشان مي‌دهد. بلكه اعجاب هر خواننده‌اي را برمي‌انگيزد.

اما اين مطالب، اعجاز علمي قرآن را اثبات نمي‌كند. چرا كه مراحل كلي خلقت در شش روز قبل از اسلام(در تورات) نيز مطرح بوده است و به صورت طبيعي مردم جزيرة‌العرب كه با يهوديان زندگي مي كردند في الجمله از آن اطلاع داشتند. (هر چند كه در قرآن روز هفتم يعني روز استراحت مطرح نشده است.)

قرآن كريم نيز وارد جزئيات نشده است. پس تذكر اين مطالب در قرآن (به صورت كلي و مجمل) نمي‌تواند اعجاز علمي آن را اثبات كند.



5ـ از آنجا كه مطالب قرآن در مورد خلقت آسمانها و زمين به صورت كلي و مجمل است تطبيق قطعي آن با نظريه علمي خاص در باب مراحل پيدايش جهان صحيح به نظر نمي‌رسد.

بلي اگر مثلاً بگوئيم محتمل است كه مقصود از دخان همان مراحل گاز بودن جهان باشد و... اشكالي ندارد.



6ـ مراحلي كه استاد مكارم شيرازي فرمودند با آياتي كه مراحل خلقت را برمي‌شمارد منطبق نيست چرا كه طبق نظر خود ايشان مرحله اول و دوم مربوط به خلقت آسمانها و مرحله سوم و چهارم مربوط به خلقت زمين است و مرحله پنجم و ششم كه در آيه 10 سوره فصلت بيان شده است«‌و جعل فيها رواسي من فوقها و بارك فيها و قدر فيها اقواتها في اربعة ايام» مربوط به خلقت كوهها، معادن و ارزاق است و در اين مراحل سخني از خلقت انسان و حيوان در ميان نيست. در حالي كه ايشان مرحله ششم خلقت را مربوط به پيدايش حيوانات و انسان مي‌دانند.[44] و اين مطلب با مرحله ششم تورات تناسب بيشتري دارد.

تذكر: در مورد مراحلي كه آقاي دكتر بي‌آزار شيرازي بر شمردند بايد متذكر شويم اولاً ظاهر كلام ايشان اين است كه آفرينش خورشيد را يك مرحله مستقل قرار داده است در حالي كه در قرآن كريم خلقت آسمانها (‌دخان ـ سبع سموات) دو مرحله قرار داده شده است و آفرينش خورشيد نيز در دل اين دو مرحله جاي مي‌گيرد.

و ثانيا لازم بود كه ايشان ذكر مي‌كردند كه اين تطبيق‌ها بين مطالب علمي و قرآن به صورت احتمالي است. چرا كه ممكن است مبناي تقسيم‌بندي مراحل در قرآن و علم يكسان نباشد و يا در آينده تقسيم‌بندي‌هاي علمي تغيير كند.



8ـ در مورد سخنان آقاي دكتر پاك‌نژاد بايد متذكر شويم كه خلقت مرحله متافيزيك (روح، عقل، قدرت، نور، ملائكه) كه ايشان از روايات استفاده كرده بود از موضوع بحث ما كه مراحل خلقت آسمانها و زمين مادي است خارج است. و تحت آيات (ستة ايام) مورد بررسي قرار نمي‌گيرد. مگر آنكه آسمان را در اين آيات اعم از آسمان معنوي و مادي فرض كنيم.



تعارض ظاهري آيات سوره فصلت با خلقت جهان در شش دوره:

در آيات دسته اول و دوم كه در صدر بحث ذكر شد (هفت آيه اعراف / 54 ـ يونس/3ـ هود/7 ـ حديد /4 ـ سجده /4 ـ فرقان /59 ـ ق / 38)‌مراحل خلقت جهان در شش دوره (يوم) گفته شده است.

اما در آيات سوره فصلت / 9-12 به نظر مي‌رسد كه هشت دوره بيان شده است.

«خلق الارض في يومين ـ و قدر فيها اقواتها في اربعة ايام ـ فقضاهن سبع سموات في يومين»

«خلقت زمين در دو مرحله و خلقت كوهها و ارزاق در چهار مرحله و خلقت آسمانها در دو مرحله كه جمعا هشت مرحله (دوران) مي‌شود.»



پاسخ: مفسران قرآن در اين زمينه چند نظر ابراز كرده‌اند كه هر كدام مي‌تواند معاني آيات را باهم سازگار و جمع كند و تعارض ظاهري را برطرف كند.



1ـ راه مشهور و معروف آن است كه بگوييم آنجا كه قرآن مي‌فرمايد: چهار دوران (اربعة ايام فصلت/10) منظور تتمه چهار دوره است. بدين ترتيب كه در دو دوره اول از اين چهار دوره، زمين آفريده شد و در دو دوره بعد از همان چهار دوره ساير خصوصيات زمين بوجود آمد. و دو دوره هم كه خلقت آسمانها بود مجموعا شش دوره(يوم) مي‌شود كه در آيات هفتگانه اول بدان اشاره شده بود. يعني هفتگانه (ستة‌ايام) قرينه اين تفسير و تقدير مي‌شود.[45]اين تفسير مورد قبول صاحبان تفسير نمونه نيز هست.[46]



2ـ علامه طباطبائي در الميزان مي‌نويسد: مقصود از «اربعة ايام» با توجه به قرائن همان فصول چهارگانه است كه بر اساس ميل شمالي و جنوبي زمين بوجود مي‌آيد. و تقدير ارزاق در اين چهار فصل است پس جمله (في اربعه ايام) فقط قيد جمله اخير(قدر فيها اقواتها) است و حذف و تقديري در آيه وجود ندارد.[47]

تذكر: بنابراين تفسير آيه 10 سوره فصلت مربوط به اصل خلقت زمين و آسمانها نيست و از دو‌ آيه قبل و بعد مستقل است.

آقاي دكتر صادقي نيز معتقد است كه در تعارض هشت روز با شش روز تقريبا عموم مفسران متحير مانده‌اند و سخناني بر خلاف ظاهر آيه دارند و سخن حق اين است كه «‌اربعة ايام» در اين آيات مربوط به اصل آفرينش زمين نيست بلكه مربوط به تكميل آن است و روي اين اصل دو روز براي خلقت زمين‌ها و دو روز براي تشكيل هفت آسمان و دو روز ديگر در اين آيات فصلت ذكر نشده است. مربوط به آفرينش ستارگان در نخستين آسمان و ديگر امور بوده است.[48]



3ـ ممكن است گفته شود كه آيه 10 سوره فصلت «و جعل فيها رواسي من فوقها و بارك فيها و قدر فيها اقواتها في أربعة‌ايام سواء للسائلين» يك آيه مستقل است كه مربوط به حالات و تغييرات خاص زمين در چهار مرحله است. (نه خلقت اصل زمين كه در دو مرحله بوده است) كه دراين چهار دوره زمين‌شاسي، پيدايش كوهها،‌معادن و ارزاق موجودات پديد آمد.[49]

دكتر موريس بوكاي با يك جمله (زمين چند عصر و دوره زمين‌شناسي دارد كه انسان در عهد چهارم پديد آمد) اشاره‌اي مختصر به اين احتمال كرده است.[50]



جمع بندي و بررسي:

هر كدام از سه راه حل ارائه شده را بپذيريم سازگاري و جمع بين آيات سوره فصلت و آيات ديگر در مورد مراحل خلقت برقرار مي‌شود. اما لازم است كه اشاره به نقد و بررسي اين راه‌حل‌ها بنمائيم.

راه اول: مستلزم تقدير گرفتن كلمه‌اي محذوف(تتمه ـ كل ذلك) است و تقدير خلاف ظاهر است. پس راه اول مستلزم قبول چيزي برخلاف ظاهر آيه است.

راه دوم: (نظر علامه طباطبائي) توسط صاحبان تفسير نمونه از چند جهت مورد اشكال واقع شده است:

الف ـ اين تفسير هماهنگي ميان جمله‌هاي آيات مورد بحث (فصلت / 9ـ12) را تأمين نمي‌كند. چرا كه در مودر خلقت آسمان و زمين يوم به معناي دوران آغاز پيدايش است ولي يوم در مورد خصوصيات زمين و مواد غذائي به معني فصول سال مي‌باشد.

ب ـ نتيجه اين تفسير آن است كه در آيه فوق از شش روز آفرينش تنها از دو روز آفرينش زمين و‌آفرينش آسمان‌ها بحث شده اما از دو روز باقيمانده كه مربوط به خلقت موجوداتي ميان زمين و آسمان (ما بينهما)‌است سخني به ميان نيامده است.[51]

البته اشكال اول قابل جواب است. چرا كه در مباحث قبل بيان شد كه «يوم» در قرآن كريم در معاني متعددي به كار رفته است و اشكالي ندارد كه در اينجا نيز در دو آيه به دو معناي متفاوت به كار رود.

و اشكال دوم نيز قابل جواب است چرا كه لازم نيست در هر آيه‌اي تمام مراحل خلقت بيان شود و لذا در آيات سوره‌هاي اعراف/54 ـ يونس /3 ـ هود /7 ـ حديد/4 سخن از خلقت شش دوره‌اي آسمانها و زمين شده است اما هيچ سخني از خلقت موجودات بين آسمان و زمين (ما بينهما) نشده است.

راه‌حل سوم از دو جهت قابل اشكال است: اول آنكه در آيه 10 سوره فصلت سخن از چهار مرحله نمي گويد بلكه سه مرحله «جعل فيها رواسي ـ بارك ـ قدر فيها اقواتها» آفرينش كوهها، معادن و تقدير ارزاق را بيان مي‌كند.

و ثانيا سخني از خلقت انسان نمي‌گويد تا بگوئيم در عهد چهارم زمين‌شناسي انسان بوجود آمد.



نتيجه: توجه به آيات 27ـ33 سوره نازعات براي مبحث ما راهگشاست در آنجا مراحل خلقت را اين گونه برمي‌شمارد:

«ء النتم اشد خلقا ام السماء بناها رفع سمكها فسواها و اغطش ليلها و اخرج ضحاها و الارض بعد ذلك دحاها اخرج منها ماءها و مرعاها و الجبان الرساها».

يعني دو مرحله مربوط به خلقت آسمانها(بنا كردن و برافراشتن ـ تسويه و تنظيم) و دو مرحله مربوط به زمين (پيدايش شب و روز كه مربوط به حركت زمين است ـ دحو الارض). [52]

و دو مرحله مربوط به حوادث زميني (منابع آب و گياهان ـ آفرينش كوهها).

پس با توجه به آيات سوره نازعات و تطبيق آن با آيات سوره فصلت مي‌توانيم نتيجه بگيريم كه راه‌حل اول (يعني تقدير گرفتن: في تتمه اربعة ايام ـ كل ذلك في اربعة ايام) مناسب‌ترين راه حل است.[53]چرا كه قرآن كريم در آيه 10 سوره فصلت نيز همان مطالب آيه 27 سوره نازعات را مي‌فرمايد:

«و جعل فيها رواسي من فوقها و بارك فيها و قدر فيها اقواتها» [54]

«اخرج منها ماء‌ها و مرعاها و الجبال ارساها»[55]

ارزاق و اقوات از همان گياهان است و آب يكي از موارد منابع است و قرآن نيز در اين موارد نمونه ذكر مي‌كند و در مقام شمارش تمام ارزاق و مابع نيست. و مسأله كوهها نيز در هر دو آيه آمده است.

پس معلوم شد كه مقصود از چهار دوره (اربعة ايام) در فصلت /10 همان دو مرحله خلقت زمين به اضافه دو مرحله خلقت ملحقات زمين(كوهها ـ ارزاق ـ منابع...) است.



چرا خداي قادر مطلق جهان را در يك لحظه نيافريد؟

برخي مفسران با طرح اين پرسش اينگونه پاسخ داده‌اند:

خداوند قادر مطلق است و مي‌توانست جهان را در يك لحظه يا شش دوره طولاني بيافريند. ولي چرا در شش دوره آفريد:

پاسخ اين پرسش را در اين مطلب مي‌توان يافت كه اگر خدا جهان را در يك لحظه مي‌آفريد انسان كمتر مي‌توانست علم و قدرت و نظم و برنامه‌ريزي حساب شده خلقت را احساس كند.

همين طي مراحل مختلف طولاني مي‌تواند نظم فوق العاده و قدرت ناظم را به بشر بشناساند. مثل كودكي كه در طي 9 ماه و با طي مراحل مختلف بوجود مي‌آيد[56].



منابع و پي‌نوشت

[1] اعراف / 54 و نيز يونس / 3و هود/7 و حديد / 4.

[2] سجده /4 و نيز فرقان/ 59 و ق/38.

[3] فصلت / 9ـ12.

[4] نازعات/27ـ33.

[5] بقره / 196.

[6] ابراهيم /5.

[7] آل عمران/140.

[8] نهج البلاغه، حكمت 390.

[9] ر.ك: تفسير برهان، زير آيه 54 سوره اعراف و تفسير نمونه، ج 6، ص 200 به بعد.

[10] ر.ك: مفردات راغب و نيز التحقيق في كلمات القرآن الكريم، ماده يوم.

[11] همان،‌ماده سماء و ارض.

[12] براي اطلاعات بيشتر ر. ك: تفسير نمونه، ج 1، ص 165 به بعد و نيز بحث «هفت آسمان» در همين نوشتار.

[13] براي اطلاعات بيشتر ر. ك: تفسير الميزان، ج 16، ص 247.

[14] ر.ك: مبحث «هفت آسمان» در همين نوشتار.

[15] محمد غلاب، فلسفه يونان، ج 1، ص 8 و نيز عبدالغني الخطيب، قرآن وعلم امروز، ص 69ـ 70، ترجمه دكتر اسدالله مبشري.

[16] كتاب مقدس، سفر پيدايش، باب اول، شماره 1ـ 31 با تلخيص.

[17] همان،‌باب دوم،‌شماره 1ـ 3 با تلخيص.

[18] مستر هاكس، قاموس كتاب مقدس، انتشارات اساطير، چاپ اول اساطير، بيروت، 1377 ش.

[19] دكتر موريس بوكاي، مقايسه‌اي ميان تورات، انجيل، قرآن و علم، ترجمه ذبيح‌الله دبير، ص 183ـ184 با تلخيص.

[20] الميزان، ج 17، ص 363ـ364. ر.ك: تفسير برهان، زير آيه 54 سوره اعراف و تفسير نمونه، ج 6، ص 200 به بعد.

[21] معارف قرآن، دو جلدي، ص 241ـ243.

[22] ر.ك: آية الله مكارم شيرازي، تفسير نمونه، ج 6، ص 202 و نيز ج 20، ص 222 به بعد و نيز پيام قرآن، ج 2، ص 166ـ167.

[23] فصلت /11،‌ج 20، ص 222-231.

[24] ر.ك: نمونه، ج 20، ص 222ـ231.

[25] مقايسه‌اي ميان تورات، انجيل، قرآن و علم، ص 183 ـ 187.

[26] همان، ص 196 با تلخيص

[27] همان،‌ص 198.

[28] همان، ص 200.

[29] فصلت /12.

[30] فصلت/11.

[31] جميس جينز، پيدايش و مرگ خورشيد و نيز النجوم في مسالكها.

[32] نوح /16.

[33] مؤمنون/18.

[34] بي‌آزار شيرازي، گذشته و آينده جهان، ص 19ـ31 با تلخيص.

[35] اولين دانشگاه و آخرين پيامبر،ج 1،‌ص 96.

[36] هود/7.

[37] همان، ص 104.

[38] همان،‌ص 114.

[39] همان، ص 148 با تلخيص.

[40] ر.ك: دكتر حميد النجدي، الاعجاز العلمي في القرآن الكريم، ص 91ـ 94.

[41] ر.ك: حنفي احمد، التفسير العلمي للايات الكونية في القرآن، ص 119 و 128 و 131.

[42] ر.ك: عبدالمنعم السيد عشري، تفسير الايات الكونية في القرآن الكريم، ص 27.

[43] ر.ك: الميزان، ج 16، ص 247.

[44] نمونه، ج 6، ص 202 و ج 20، ص 222 و پيام قرآن، ج 2،‌ص 166ـ167.

[45] بر طبق اين تفسير، آيه 10 سوره فصلت تقدير دارد يعني اينگونه بوده است: (و قدر فيها اقواتها في تئمة اربعة ايام) و يا به تعبيري كه در تفسير كشاف آمده است (كل ذلك في اربعة ايام).

[46] تفسير نمونه، ج 20،‌ص 224.

[47] تفسير الميزان، ج 17، ص 364.

[48] ر.ك: دكتر محمد صادقي، زمين و‌آسمان و ستارگان از نظر قرآن، ص 94ـ103.

[49] از نظر فسيل شناسان و ديرين‌شناسان دوره‌هاي پيدايش جانداران به اين صورت است:

دوران اول: انواع مرجان‌ها، ماهيان زرده‌دار، سوسماران، مار‌ها، لاك پشت‌ها، و خزندگان زميني پديد آمده است.

گياهان اين دوره جلبك‌ها، سرخس‌ها، پنجه گرگ‌ها و دم اسب‌ها.

دوران دوم: پرندگان پيدا شدند كه قديمي‌ترين آنها «اركئورنيت» است كه شبيه بچه كبوتر بوده است. گياهان اين دوره گلدار بودند مانند: انجير، بلوط و گردو...

دوران سوم: پستانداران كه در اواخر دوره دوم پيدا شده بودند زياد شدند. و تنوع پيدا كردند. مثل: اسب، گاو و شتر و....

گياهان در اين دوره تنوع و تكثر يافتند.

دوران چهارم: انسان پيدا مي‌شود و وضع گياهان به صورت كنوني در جهان جلوه‌گر مي‌‌گردد.

(براي اطلاعات بيشتر ر. ك: بي‌ازار شيرازي، گذشته و‌آينده جهان، ص 37ـ42 كه از زمين‌شناسي و تكامل نقل مي‌كند.)

البته دوران‌هاي زمين‌شناسي را به چهار دوره يخبندان نيز تقسيم كرده‌اند كه عبارتنداز:

اول: گونز 500 هزار سال پيش.

دوم: ميندل 275 تا 200 هزار سال پيش.

سوم: رپس 200 تا 75 هزار سال پيش.

چهارم: وورم 75 تا 10 هزار سال پيش. انسان در دوره چهارم بوجود آمد.

(ر.ك: احمد رهبري، انسان پيش از تاريخ، ص 13، دانشكده ادبيات 1354 ش، كه از باستان‌شناسي عصر حجر نقل مي‌كند.)

[50] مقايسه‌اي ميان تورات، انجيل، قرآن و علم، ص 200.

[51] برگرفته از تفسير نمونه، ج 20، ص 225.

[52] در مورد «دحو الارض» و معاني احتمالي آن (حركت زمين، گسترش زمين و....) به مبحث زمين در همين نوشتار مراجعه كنيد.

[53] هر چند كه تقدير گرفتن خلاف ظاهر است اما با توجه به قرائن (آيات ديگر) ناچاريم اين تقدير را بپذيريم اين روش در ادبيات فارسي هم مرسوم است چنانكه مي‌گوييد: از اينجا تا مكه ده كيلومتر است و تا مدينه پانزده كيلومتر است يعني راه اينجا تا مكه (ده كيلومتر) به اضافه تتمه راه بين مكه و مدينه (پنج كيلومتر) مجموعا پانزده كيلومتر است. در اينجا نيز دو دوره خلقت زمين و دو دوره خلقت ملحقات زمين مجموعا چهار دوره است.

[54] فصلت /10.

[55] نازعات / 27

[56] براي اطلاعات بيشتر، ر.ك: تفسير نمونه، ج 6، ص 203.




مراحل و چگونگی خلقت جهان از دیدگاه قرآن کریم


در این نوشتار مراحل و چگونگی خلقت جهان از دیدگاه قرآن کریم مورد بررسی قرار می گیرد.


● منبع: سایت - باشگاه اندیشه - به نقل از



اول:

«ان ربكم الله الذي خلق السموات و الارض في سنة ايام» [1]

«در حقيقت پروردگار شما آن خدايي است كه آسمانها و زمين را در شش روز آفريد.»



دوم:

«الله الذي خلق السموات و الارض و ما بينما في سنة ايام»[2]

«خدا كسي است كه آسمانها و زمين و‌آنچه بين آنهاست را در شش روز آفريد.»

تذكر: به نظر مي‌رسد كه مقصود از «سموات و ارض» مجموعه جهان هستي باشد يعني تعبير «آسمانها و زمين و آنچه آنهاست» كنايه از مجموعه هستي است.



سوم:

«قل أئنكم لتكفرون بالذي خلق الارض في يومين و تجعلون له اندادا ذلك رب العالمين و جعل فيها رواسي من فوقها و بارك‌فيها و قدر فيها اقواتها في اربعة ايام سوآءً للسائلين ثم استوي الي السماء و هي دخان فقال لها و للارض ائتيا طوعا اوكرها قالتا اتينا طائعين فقضاهن سبع سموات في يومين و اوحي في كل سماء امرها و زينا السماء الدنيا بمصابيح و حفظا ذلك تقدير العزيز العليم»[3]

«بگو: آيا شماييد كه واقعا به آن كسي كه زمين را در دو هنگام آفريد، كفر مي‌ورزيد و براي او همتاياني قرار مي‌دهيد؟ اين است پروردگار جهانيان. و در [زمين] از فراز آن [لنگرآسا] كوهها نهاد و در آن خير فراوان پديد آورد و مواد خوراكي آن را در چهار روز اندازه‌گيري كرد[كه] براي خواهندگان، درست [و متناسب با نيازهايشان] است. سپس آهنگ [ آفرينش] آسمان كرد، و آن بخاري بود. پس به آن و به زمين فرمود: «خواه يا ناخواه بياييد.» آن دو گفتند: «فرمان‌پذير آمديم.» پس آنها را [به صورت] هفت آسمان، در دو هنگام مقرر داشت و در هر آسمان كار[مربوط به] آن را وحي فرمود،‌و آسمان[اين] دنيا را به چراغها آذين كرديم و [آن را نيك] نگاه داشتيم؛ اين است اندازه‌گيري آن نيرومند دانا.»

«ءأنتم أشد خلقا ام السماء بناها رفع سمكها فسواها و اغطش ليلها و اخرج ضحاها و الارض بعد زلك دحاها اخرج منها ماءها و مرعاها و الجبال ارساهامتاعالكم و لانعامكم»[4]

«آيا زنده شدن شما [بعد از مرگ] مهمتر است يا آفرينش آسمان؟ خداوند آن را بنا كرد و برافراشت و منظم ساخت، شب آن را تاريك و روز آن را آشكار ساخت، و زمين را بعد از آن گسترد، آبهاي دروني آن و گياهان و چراگاههاي آن را خارج نمود، و كوهها را بعد از آن پا برجا ساخت، تا وسيله زندگي براي شما و چهارپايانتان فراهم گردد.»

تذكر: در آيات دسته اول يك مضمون تكرار شده است. و آن اينكه خداوند«آسمانها و زمين را در شش روز (يوم) خلق كرده است».

در آيات دسته دوم كلمه«بينهما» اضافه شد يعني خداوند آسمانها و زمين و آنچه بين آنهاست را در شش روز (يوم) خلق كرد.

در آيات دسته سوم(فصلت/9ـ12) مجموعا سخن از هشت روز(يوم) گفته شده است.

در اينجا چند پرسش مطرح مي‌شود كه بايد در ضمن مباحث آينده روشن شود:

1ـ منظور از «سموات و ارض» چيست؟

2ـ منظور از «يوم» چيست؟ آيا قبل از خلقت خورشيد و زمين و پديد‌امدن شب و روز مي‌توان سخني از آفرينش جهان در شش «روز» (فاصله طلوع تا غروب خورشيد) گفت؟

3ـ اگر مراد از يوم روز معمولي است، تعارض اين مطلب با يافته‌هاي علمي 0چگونه حل مي‌شود؟ كه مي‌گويند جهان در طي ميلياردها سال بوجود آمده است.

4- اگر مقصود از «يوم» شش دوره است اين دور‌ه‌ها از نظر علمي كدام است؟

5ـ تعارض آيات سوره فصلت كه سخن از هشت يوم مي‌گويد با آيات دسته اول و دوم كه خلقت سموات و ارض را در شش يوم مي‌داند چگونه حل مي‌شود؟

6ـ با توجه به اينكه قدرت خدا نامحدود و مطلق است پس چرا جهان را در يك لحظه نيافريد و در شش روز يا شش دوره خلق كرد؟



مباحث لغوي و اصطلاحي:



الف ـ يوم در لغت و قرآن:

اصل اين لغت به معناي زمان محدود مطلق است چه كم يا زياد، مادي يا ماوراء مادي، روز يا اعم از روز و شب. و اين واژه «يوم» در قرآن در لغت حداقل در چند معنا استعمال شده است:



1ـ از طلوع خورشيد تا غروب آن: مثل:

«فمن لم يجد فصيام ثلاثة ايام في الحج»[5]

«و هر كس كه [قرباني حج] نيافت [بايد] در هنگام حج سه روز روزه [بدارد].»



2ـ مقداري (دوره‌اي) از زمان: مثل

«فذكر هم بايام الله»[6]

«و روزهاي خدا را به آنان يادآوري كن»

«تلك الايام نداولها بين الناس»[7]

«ما اين روزها [ي شكست و پيروزي] را ميان مردم به نوبت مي‌گردانيم.»

در حديثي از اميرالمومنين علي (ع) آمده است:

«الدهر يومان يوم لك و يوم عليك.»[8]

«روزگار دو روز (دوره9 است يك دوره به نفع تو و يك دوره بر عليه توست.»

و در روايتي زير آيه 54 سوره اعراف از معصوم (ع) نقل شد كه فرمودند:

«في سنة ايام يعني في سنة اوقات.»[9]

«در شش روز يعني در شش وقت.»

تذكر: با توجه به سياق آيات خلقت آسمانها و زمين در شش يوم، مقصود از «يوم» همان دوره يا مرحله است. و از اينجا پاسخ پرسش سوم(تعارض بين يافته‌هاي علمي در باب خلقت جهان در ميلياردها سال با آيات مربوط به خلقت آنها در شش روز) روشن مي‌شود. چرا كه اگر مقصود آيات شش دوره يا مرحله خلقت باشد و مقصود شش روز معمولي (از طلوع تا غروب نباشد ديگر تعارضي پيدا نمي‌شود. و يافته‌هاي علمي با آيات خلقت جهان در شش دوره قابل جمع است.



3ـ زمان خارج از مفهوم مادي مثل: اليوم الاخر، يوم القيامة و...[10]



ب: سماوات و ارض در لغت و قرآن:

در لغت به بالاي هر چيزي «سماء» گويند و پايين هر چيزي را «ارض» گويند.[11]اما آسمان و زمين در قران به معاني متعددي بكار رفته و يا به مصاديق گوناگون اطلاق شده است (كه توضيح همه آنها از موضوع اين قسمت نوشتار خارج است)[12]و فقط به چند معنا و مصداق اشاره مي‌كنيم.

1ـ آسمان به معني جهت بالا و زمين بمعني پايين (ابراهيم /4).

2ـ آسمان به معني جو اطراف زمين (ق/9).

3ـ آسمان به معني كرات آسماني و زمين به معني كره زمين (فصلت /11).

4ـ آسمان به معني مقام قرب و حضور الهي و زمين به معني مراتب نازل وجود. (سجده/5) كه شامل آسمان معنوي مي‌شود.

پس هميشه آسمان و زمين در قرآن به معناي مادي نيست. تا بخواهيم آن را در مورد خلقت جهان مادي و مراحل تشكيل و تكون آن حمل كنيم. هر چند كه ظاهر آيات 9ـ12 سوره فصلت همين آسمان و زمين مادي است. اما برخي مفسران در مورد آيات 4ـ5 سوره سجده احتمال آسمان معنوي را تقويت مي‌كنند.[13]

تذكر: بيان تعداد آسمانها(سموات سبع) و رمز عدد هفت يك بحث مستقل مي‌طلبد و لذا در اينجا متعرض نمي‌شويم.[14]



تاريخچه:

پيدايش جهان هستي و مراحلي كه گذرانده است يكي از پرسش‌هاي ديرين بشريت بوده و هست. هر گاه انسان به آسمان پرستاره، كوهها، درياها و... خيره مي‌شود با خود مي‌انديشد كه چه كسي و چگونه اينها را بوجود آورد و چه دوران‌ها و مراحلي را گذرانده است.

در اين رابطه اديان الهي، فلاسفه و متخصصان كيهان‌شناس و زمين شناس اظهارنظرهائي كرده‌اند كه در اينجا به برخي از آنها اشاره مي‌كنيم:



الف ـ پيدايش جهان در نظر فلاسفه يونان:

1ـ «تالس» (640قبل از ميلاد) كه او را نخستين فيلسوف يوناني دانسته‌اند معتقد بود كه: جهان هستي از آب بوجود آمده و همه تغييرات جهان در اثر عناصري است كه در آب تأثير مي‌گذارد تخته‌سنگ‌ها، آبهاي يخ بسته‌اي است كه سالها از انجماد آنها گذشته است.

خاك‌ريزه‌ها در اثر تغييرات هوا پيدا شده است و هوا آبي است كه به صورت بخار در آمده است و آتش از برخورد اجسام منجمد شده كه از آب بوجود آمده است پيدا شده است.

ابرها كه از بخار آب تشكيل شده با بخارهاي جديد برخورد مي‌كند و در نتيجه آتشي از آنها بوجود مي‌آيد كه برق مي‌ناميم و اين آتش به طرف فوقاني جهان متصاعد مي‌شود و سوراخ‌هايي ايجاد مي‌كند كه اين سوراخ‌ها نوراني هستند و ستارگان ناميده مي‌شوند.[15]

2ـ اناكسيمندر شاگرد تالس مي‌گفت: اصل هستي، مبهم يا بي‌انتها است و مقصود او هوا و خلأ نامحدود بود. در آن همه چيز ظاهر مي‌شود و ناپديد مي‌گردد و اين عمل در أثر حركت دائمي است. او جهان را به صورت سه لوله (ديوار جامد تو خالي) تو در تو تصور مي‌كرد كه لوله اولي سوراخي دارد كه ما آنرا به صورت آفتاب مشاهده مي‌كنيم.

3ـ «لوسيت» و «دموكريت» مكتب اتمي را پايه‌گذاري كردند و گفتند: خلأ جهان، آكنده از ذرات مخفي است است كه به چشم در نمي‌آيد و اين ذرات ازلي است و جوهر آن تغيير ناپذير است. آسمان و زمين از آنها پديد آمده است.

4ـ «اناگزارگور» معتقد بود كه عناصر جهان چهار چيز است: آتش، آب، هوا، خاك. كه همگي ازلي هستند.

5ـ «هراكليت» مي‌گفت: اصل ستارگاني كه ما مي‌بينيم بخارهايي است كه متراكم و سنگ شده است.



ب ـ پيدايش جهان از نظر كتاب مقدس(تورات):

در سفر پيدايش مراحل خلقت را اينگونه مي‌بينيم:

روز اول: خدا آسمانها و زمين را آفريد. و شب و روز را آفريد. (نور را ايجاد كرد).

روز دوم: خدا گفت فلكي باشد در ميان آبها و آبها را از هم جدا كند. خدا فلك را آسمان ناميد.

روز سوم: خدا گفت آبهاي زير آسمان در يك جا جمع شود و خشكي ظاهر گردد و خشكي را زمين ناميد. و خدا گفت زمين نباتات بروياند.(علف و درخت و ميوه و...)

روز چهارم: خدا دو نير(شيئي نوراني) بزرگ ساخت نير اعظم را براي سلطنت روز و نير اصغر را براي سلطنت شب و ستارگان. و خدا آنها را در فلك آسمان گذاشت.

روز پنجم: خدا گفت آبها به انبوه جانوران پر شود(نهنگ‌ها و خزندگان و...) و پرندگان بالاي زمين بر روي فلك آسمان پرواز كنند.

روز ششم: پس خدا حيوانات زمين بهايم و حشرات زمين را به اجناس آنها بساخت. پس خدا آدم را به صورت خود آفريد.[16]

روز هفتم: خدا از همه كار خود كه ساخته بود فارغ شد و آرامي گرفت. پس خدا روز هفتم را مبارك خواند.[17]

«مستر هاكس» در قاموس كتاب مقدس در مورد مقصود از واژه «روز» در مراحل خلقت مي‌نويسد:

«اما بايد دانست كه قصد از لفظ روز نه همين بيست و چهار ساعت معتاد مي‌باشد. بلكه قصد از مدت مديد و طويلي است.»

و سپس در مورد تعارض مطالب سفر پيدايش با يافته‌‌هاي علوم تجربي مي‌نويسد:

«اگر كسي به ديده اعتراض بنگرد و در باب اول سفر پيدايش نظر كرده بگويد اينها به هيچ وجه با قواعد علم هيئت و معرفة الارض و علم نبات و حيوان مطابقت نمي‌نمايد.

جواب گوئيم اولاً مطلب و قصد از اين مطالب علمي نيست.

ثانيا نيك واضح است كه با علوم رئيسه بخوبي مطابقت مي‌نمايد و ما را فرصت گنجايش آن مطالب در اينجا نمي‌باشد.»[18]

اما دكتر موريس بوكاي فرانسوي در اين مورد مي‌نويسد:

«حكايت كتاب مقدس بدون هيچ ابهامي آفرينش را در شش روز كه يك روز استراحت (روز سبقت) در پي دارد. (با تشبيه به روزهاي هفته) نقل مي‌كند:

بنابر استباط از كتاب مقدس، كلمه «روز» فاصله زماني واقع بين دو طلوع متوالي يا دو غروب متوالي خورشيد براي ساكن زميني است روزي كه بدين ترتيب تعريف شود، تابع دوران زمين به دور خودش مي‌باشد، بديهي است كه بنابر منطق محض نمي‌توان از روزهايي كه اينچنين تعريف شده سخن گفت و حال آنكه سازماني كه باعث پديد آمدن آن گرددـ يعني وجود زمين و گردش دور خورشيد ـ طبق حكايت مقدس در نخستين مراحل آفرينش هنوز مستقر نشده است.»[19]



مراحل خلقت از منظر قرآن كريم و علم:

در مورد مراحل شش گانه با توجه به يافته‌هاي علمي و برداشت‌هايي كه از قرآن مي‌شود احتمالات متعددي مي‌تواند مطرح شود.



1ـ علامه طباطبائي (ره) در الميزان زير آيه 9 سوره فصلت مي‌نويسند:

«مقصود از «يوم» در «خلق الارض في يومين» برهه‌اي از زمان است نه روز خاص معهود يعني مقدار حركت كره زمين به دور خودش كه اين (احتمال دوم) ظاهر الفساد است و اطلاق كلمه «يوم» بر قطعه‌اي از زمان كه حوادث زيادي را در بردارد، زياد است و استعمال شايعي است».

و سپس به آيه 140 سوره آل عمران و 102 سوره يونس استشهاد مي‌جويند و مي‌نويسند:

«پس دو روزي كه خداوند زمين را در آن دو خلق كرد دو قطعه زمان است كه زمين در آن دو مرحله كامل شد. و اينكه يك روز نفرمود دليل اين است كه دو مرحله متغاير بوده مثل مرحله مذاب بودن و جامد يا مثل آن.»

و سپس شش روز بودن خلقت آسمانها و زمين را متذكر مي‌شوند و بيان مي‌كنند كه چهار مرحله آن در سوره فصلت بيان شده است دو مرحله در مورد خلقت زمين و دو مرحله در مورد خلقت آسمان(از مرحله دخان بودن تا تسويه آسمانهاي هفتگانه) و سپس توجيه خاصي براي «اربعة ايام» (فصلت/10) مي‌كنند كه در مبحث بعدي ذكر مي‌كنيم.[20]



2ـ استاد مصباح يزدي در مورد شش روز (ستة ايام، اعراف /54) دو احتمال را مطرح مي‌كنند:



الف ـ شش روز هفته (روزهاي معمولي):

ايشان متذكر مي‌شوند كه در ميان بني‌اسرائيل و اهل كتاب بويژه يهود اين مطلب شهرت داشت كه خداوند آفرينش را از يكشنبه آغازيد و در جمعه به پايان برد و شنبه را به استراحت پرداخت. و سپس متذكر مي‌شوند: ظاهرا اين احتمال خيلي بعيد است زيرا «روزها» از نظر علم جغرافيا عبارتند از مدت حركت زمين به دور خودش (حركت وضعي) و در لغت گاه روز را در برابر شب به كار مي‌بريم كه در عربي«نهار» مي‌گويند. و يوم: اعم است از روز تنها يا شبانه‌روز. قبل از پيدايش زمين و خورشيد و آسمان تصور روز ممكن نمي‌بود. و شنبه و يكشنبه‌اي در ميان نبود. اگر نص قاطعي نيز در اين مورد مي‌داشتيم در نهايت مي‌توانستيم گفت كه: روز در اين مورد يعني زماني به اندازه بيست و چهار ساعت ولي چنين نصي نيز نداريم.



ب ـ شش دوره خلقت:

ايشان، با بررسي واژه «يوم» در قرآن مي‌گويد كه «يوم» در معاني غير از «روز» هم به كار رفته است و آيات يوسف / 54، نحل/8 و حج /47 و معارج /4 و حديثي از نهج‌البلاغه را شاهد مي‌آورد. و سپس نتيجه مي‌گيرد كه: از بررسي اين همه مي‌توان گفت كه احتمال اينكه منظور از شش روز، شش دوره خلقت باشد بعيد نيست.

و سپس با ذكر آيات 9ـ12 فصلت مي‌نويسند: مي‌توان احتمال داد كه منظور از دو روز، در آفرينش آسمان دو مرحله خلقت باشد: در يك مرحله به صورت گاز يا دود(دخان). و مرحله بعدي به صورت آسمان هفتگانه.

در زمين نيز به همين قرار: يك روز به گونه گاز يا مايع و روز ديگر مرحله‌اي كه به صورت جامد درآمده است(كه هنوز مركز زمين مايع است).[21]



3ـ استاد مكارم شيرازي[22]با توجه به آيات 54 سوره اعراف و 9-12 سوره فصلت و يافته‌هاي علمي، دوران‌هاي احتمالي شش گانه خلقت را اينگونه مطرح كرده‌اند:

اول: مرحله‌اي كه جهان به صورت توده گازي شكل بود.

دوم: دوراني كه توده‌هاي عظيمي از آن جدا شد و بر محور توده مركزي به گردش درآمد.

سوم: مرحله‌اي كه منظومه شمسي تشكيل يافت(از جمله خورشيد و زمين).

چهارم: روزي كه زمين سرد و آماده حيات گرديد.

پنجم: مرحله بوجود آمدن گياهان و درختان در زمين.

ششم: مرحله پيدايش حيوانات و انسان در روي زمين.

ايشان در تفسير آيات 9-12 سوره فصلت چند نكته را يادآوري مي‌كنند:

الف ـ استعمال «يوم» و معادل آن در فارسي (واژه روز) و در لغات ديگر به معني «دوران» بسيار رايج و متداول است.

ب: در مورد كلمه «ثم» «ثم استوي الي السماء»[23]كه ظاهرا خلقت آسمان‌ها را پس از خلقت زمين و متعلقات آن قرار داده است مي‌نويسند:

تعبير «ثم» (سپس) معمولاً براي تأخير در زمان مي‌آيد ولي گاه به معني تأخير در بيان مي‌باشد. اگر به معني اول باشد مفهومش اين است كه آفرينش آسمانها بعد از خلقت زمين صورت گرفته است ولي اگر به معني دوم باشد هيچ مانعي ندارد كه آفرينش آسمانها قبلاً صورت گرفته و زمين بعد از آن، ولي به هنگام بيان كردن، نخست از زمين و ارزاق، كه مورد توجه انسانهاست شروع كرده و سپس به شرح آفرينش آسمانها پرداخته است.

معناي دوم گذشته از اين كه با اكتشافات علمي هماهنگ‌تر است با آيات ديگر قرآن نيز موافقت دارد. و سپس به عنوان شاهد آيات 27ـ33 سوره نازعات «ءأنتم اشد خلقا ام السماء بناها رفع سمكها فسواها و اغطش ليلها و اخرج ضحاها و الارض بعد ذلك دحاها» را ذكر مي‌كنند. كه روشن مي‌سازد مسايل مربوط به زمين بعد از آفرينش آسمان‌ها بوده است.

سپس مطالبي راجع به آسمان‌هاي هفتگانه و آسمان دنيا و «اربعة ايام» در آيه 10 سوره فصلت بيان مي‌كند كه در جاي مناسب مطالب ايشان را ذكر خواهيم كرد.[24]



4ـ آقاي دكتر موريس بوكاي در مورد مراحل شش گانه خلقت پس از توجه به اين نكته كه: در تورات سخن از شش روز متعارف است كه خدا در روز هفتم (روز شنبه كه آن را «سبت» مي‌خوانند) به استراحت مي‌پردازد. و اين روز همين فاصله زماني واقع بين دو طلوع يا دو غروب متوالي خورشيد براي ساكن زميني است. متذكر مي‌شود كه: در قرآن كريم كلمه يوم بكار رفته كه بمعناي دوره مي‌آيد و سخن از روز هفتم استراحت نيست و اين نكته از عجايب علمي قرآن است ايشان سپس آيات 54 سوره اعراف و 9ـ12سوره فصلت را مطرح مي‌كند و به بحث مي‌پردازد.[25]

سپس در مورد مراحل خلقت از نظر علوم جديد مي‌نويسد:

«دانش نو مي‌گويد كه جهان از جرم گازي با دوران كند تشكيل شده و جزء اصلي آن هيدروژن و بقيه هليوم بود سپس اين سحابي به پاره‌هاي متعدد با ابعاد و اجرام قابل ملاحظه‌اي تقسيم شد... و همين جرم گازي بعدها كهكشانها را تشكيل داد... و در اثر فشارها و نيروي جاذبه و پرتوهاي وارده باعث شروع واكنشهاي (گرما ـ هسته‌اي) شد و از اتمهاي ساده اتمهاي سنگين بوجود آمد و هيدروژن به هليوم و سپس كربن و اكسيژن تبديل مي‌گردد تا به فلزات و شبه فلزات منتهي مي‌شود.» [26]

نتيجه‌گيري مي‌كند كه: جريان كلي خلقت دو مرحله داشته است:

الف: تكاثف و تراكم توده‌اي گازي در حال چرخش.

ب: انفكاك آن به صورت پاره‌هائي با استقرار خورشيد و سيارات منجمله زمين.[27]

سپس يادآور مي‌شود كه طبق آيات 9ـ12 سوره فصلت نيز همين دو مرحله لازم بود تا اجسام آسماني و زمين تكوين يابد. اما در مورد چهار دوره بعد كه مربوط به زمين و گياهان و حيوانات است يادآور مي‌شود كه زمين چند عصر و دوره زمين‌شناسي دارد كه انسان در عهد چهارم پديد آمد.[28]